لكن نبايد راست باشد . سفير روس در طهران سه روز است كاغذ اتمام حجتى نوشته سى هزار منات خسارت چهل قبضه تفنگ و دو نفر قاتل آنها را مىخواهد . نه روز مهلت قرار داده و تا ديروز عصر مصالحه نشده بود . آنها داخل خاك ما شده براى يك يابو پنج نفر كشتهاند . آنها گمركخانه و ده را آتش زده چهل نفر مجددا كشتهاند ، ما بايد خسارت جريمه و قاتل را بدهيم ( زور است . . . ) . شاهسون اردبيل بسيار شجاع است . خيلى سوار مسلح با تفنگهاى نه تير آلمانى دارد . افسوس كه نظام نيست و فشنگ آنها هم كفايت از جنگ نمىكند ، و الا با سوار همان شاهسون اگر منظم و به قانون نظامى باشد فشنگ هم داشتيم تا تفليس را فتح مىكرديم .
شنبه 22 ربيع الثانى - دوم درجهء جوزا ، صبح با شعاع الدين ميرزا دفتر رفتيم . خواتين هنوز پول نگرفته باز آن هنگامه و مرافعه هست . صنيع الدوله گويا رئيس الوزرا شده و محتشم السلطنه [ را ] از ارومى و كميسيون سرحدى براى وزارت داخله خواستهاند . در اينجا به هركس حتى دبير حضور « 1 » و خود دبير الملك تكليف كردند قبول نكرد ، چه رسد به كسان ديگر .
تيول همدان - مقررى
كار ما چون راجع به صدر الملك است اطاق او رفتيم . اولا از اجارهء تيولات استعفا داده شد ، زيرا وضع الموت كه معلوم از دهات شخصى صرفنظر شده و از تصرف مالك خارج ، چه رسد به اربابى آنجا . از همدان هم عنايت الملك كه مباشر سابق ما بود نوشته بود كه اصل ماليات را نمىدهند چه رسد تفاوتى هم قبول كنيد و سند بدهيد . شيخ محمد باقر بهارى تمام همدان را برهم زده و امسال دينارى ماليات نمىدهند ، بلكه رعايا را هم به روى مالكين واداشته است . همه ساله از خانات « 2 » كه تيول ما بود نهصد تومان علاوه به حضرت و الا ، نهصد تومان به حاكم همدان عنايت الملك مىداد . البته خودش هم همينقدرها مىبرد . تيول را موقوف كردند . اين سه نهصد تومان كه از ميان رفت مواجب ما هم نرسيد و بايد از جاى ديگر يا از قيمت جنس بدهند . حالا در خود همدان از اين قبيل تيولات زياد بود و تمام ايران زيادتر . بعضى جا اصل و تفاوت ، بعضى جا همان تفاوت از بين رفته . مقررى آن صاحبان تيول هم نرسيده است .
اگر بى جا و بىجهت مجلس به حرف چهار نفر تاجر كه مىخواستند عايدات دولت وارد بانك ملى شود اين رأى سخيف را نمىدادند صاحبان تيول براى آنكه به مواجب
هامش
( 1 ) - احمد قوام السلطنه .
( 2 ) - خان - كاروانسرا