هامش
( 11 ) . همان ، شم 235 ، ص 2 .
( 12 ) . همان ، شم 237 ، ص 3 .
( 13 ) . روزنامه اقدام ، شم 74 ، ص 1 .
( 14 ) . همان ، شم 75 ، ص 1 . « در 26 اوت ، ارتش تركيه رفتهرفته حركت به سوى آنچه را كه براى تركها تحت عنوان تهاجم بزرگ ( بويوك تعارض ) شهرت يافته بود ، آغاز كرد . نيروهاى ترك در جبههاى به وسعت صد كيلومتر از ايزنيك تا افيون قره حصار پيشروى به سوى دشمن را آغاز كردند . مواضع دفاعى اصلى يونان در 26 اوت مورد حمله قرار گرفت و ايزميت نيز در همان روز سقوط كرد . در 30 اوت ، لشكر يونان در دوملوپينار منهزم شد و نيمى از سربازانش اسير يا كشته شدند و تجهيزات آن به كلى از بين رفت . در روز اول سپتامبر در همان زمانى كه هزاران تن از سربازان يونانى به سوى ازمير مىگريختند ، مصطفى كمال مهمترين فرمان خود را خطاب به ارتش تركيه صادر كرد : « سربازان ! نخستين هدف شما درياى مديترانه است ، به پيش ! » براى موفقيت تلاشهاى ملىگرايان در مساجد فاتح و اياصوفيه استانبول مراسم دعا و نماز برگزار شد . در 2 سپتامبر ، اسكىشهر تصرف شد و حكومت يونان از بريتانيا تقاضا كرد كه با ميانجيگرى خود مقدمات ترك مخاصمه را فراهم آورد تا بتواند دست كم سلطه خود را بر ازمير حفظ كند . كمال به اين درخواست يونان هيچ توجهى نكرد . بالكسير در 6 سپتامبر تسخير شد و آيدين و مانيسا روز بعد سقوط كردند ، درحالىكه مانيسا پيش از ترك يونانيان به آتش كشيده شد . حكومت آتن استعفا كرد . دو روز بعد سوارهنظام ترك در ميان شادى هزاران تن از مردم به ازمير وارد شد . بورسا در 10 سپتامبر به تصرف تركها درآمد . روز بعد نيروهاى تحت امر كمال عازم تسخير بوسفور ، درياى مرمره و تنگه داردانل شدند ؛ پادگانهاى متفقين با كمك سربازان بريتانيا ، فرانسه و نيز سربازان ايتاليايى اعزامى از استانبول تقويت شده بود . گمليك و مودانيه در 11 سپتامبر با تسليم كامل لشكر يونان سقوط كرد . هزاران تن از سربازان و روستاييان يونانى از سراسر آناتولى به داخل ازمير سرازير شدند و براى مراجعت به يونان بر كشتيهاى حملونقل متفقين سوار شدند . حكومت ازمير در اين زمان مجددا به دست تركها افتاد و تلاشهاى پراكندهاى صورت گرفت كه نظم برقرار و از غارت اموال مردم جلوگيرى شود . در 13 سپتامبر ، در محله ارمنىنشين شهر آتشسوزى ايجاد شد . حريق در ساختمانهاى آغشته به بنزين به سرعت گسترش يافت ، درحالىكه تلاشهاى ارتش تركيه در اطفاى حريق ناكام ماند ، چرا كه آنان دريافتند كه همه لولههاى آب آتشنشانى شهر قطع و همه مخازن آب شهر تخليه شدهاند . طى يك روز حدود 25000 ساختمان در آتش سوخت و نيمى از شهر بزرگ ازمير ويران شد . شايد آخرين دستاورد ناخوشايند جنگ طرح اين ادعا بود كه ارتش پيروز تركيه مسئول بروز آتشسوزى در دومين شهر امپراطورى كهن است ؛ ادعايى كه به سرعت در مطبوعات غربى انتشار يافت . مجرم واقعى اين فاجعه هرگز شناخته نشد .
در اين احوال ، پيشروى ارتش تركيه ادامه يافت . در 14 سپتامبر سال 1341 ه ق / 1922 م ، برگاما و قوش آداسى به دست نيروهاى ترك فتح شد و حكومت فرانسه پيشنهاد داد كه تراكيهء شرقى بازپس داده شود . حكومت استانبول براى كمال تلگرام تبريكى ارسال داشت و از آنچه كه به گمان آنان « يكى از بزرگترين پيروزيهاى تاريخ عثمانى [ ! ] » تلقى مىشد ، تقدير كرد . در 18 سپتامبر ، كمال توانست اعلام دارد كه ارتش يونان در آناتولى به كلى منهدم شده است . در همان روز ، فرماندهان ارتش متفقين از نيروهاى ترك تقاضا كردند كه از منطقه خود در تنگهها عقبنشينى كنند و بىطرفى اين مناطق و نيز استانبول را حفظ كنند . سپاه بريتانيا براى جنگ آماده شده و از لندن خواست كه نيروى كمكى گسيل دارد . اما در داخل كشور ، رياست ستاد گزارش داد كه « زمان به لحاظ موقعيت فصلى براى عمليات زمينى به هيچوجه مناسب نيست و دشواريهايى را كه سربازان بايستى تحمل كنند براى تركها كه با اين سختيها ديرآشنا هستند ، بسيار قابل تحملتر از بريتانياييهاست . » دولت بريتانيا تصميم گرفت كه در صورت لزوم در تنگه داردانل در برابر تركها مقاومت كند و از فرانسه و ايتاليا تقاضاى كمك كرد تا بتواند امكان ادامه استقرار يونانيان را در تراكيه شرقى فراهم آورد . اما در 19 سپتامبر ، فرانسه مواضع خود را در تنگهها ترك كرد و نيروهاى بريتانيا را در رويارويى با تركها تنها گذاشت . در 24 سپتامبر ، سربازان كمال به سوى قلمرو تنگهها حركت كردند و از قبول درخواستهاى بريتانيا مبنى بر ترك منطقه خوددارى كردند ؛ درگيرى نيروهاى دو كشور قريب الوقوع مىنمود . هيأت دولت بريتانيا در تصميمگيرى دچار اختلاف شد . مآلا مسئله به كوشش ژنرال بريتانيايى به نام هرينگتون حل شد ؛ وى در اين زمان فرماندهى نيروهاى متفقين در استانبول را برعهده داشت و افراد تحت امر خود را از گشودن آتش بر روى تركها برحذر داشت و عليه هرگونه اقدام ماجراجويانه به دولت هشدار داد و كمال را متقاعد كرد كه وى مىتواند در صورت خوددارى از بروز جنگ و تشكيل يك كنفرانس صلح به خواستهاى خود دست يابد .
در 27 سپتامبر ، به تشويق وى ، ناوگان يونانى استانبول را ترك كرد . در همان روز ، كنستانتين ، پادشاه يونان ، سرنگون شد و در آتن حكومتى جديد بر سر كار آمد . » ( جى شاو ، تاريخ امپراتورى عثمانى و . . . صفحات متعدد ) .