مشروطيت و فوائد ظاهرهء آن در اذهان قاطبهء ملّت عود به استبداد و وضع ناهنجار سابق با اغماض از تمام مفاسد مشروحهء مترتبه و مخالفت آن با ضروريات احكام شرعيهء عادة از اظهر ممتنعات و محالات است . چه ابطال رسم مشروطيت اگر به اين درجه از اعمال قوّهء جبريه و بريدن زبان ملّت و نوشته گرفتن به رفع يد از آن و رضاى با استبداد ممكن شود و ليكن امحاء آن از الواح صدور نه به وسيلهء قوهء جبريه و نه اين اقاويل و اباطيل بىاساس دلبخواهانهء بعضى منسلكين اهل علم ابدا ممكن نخواهد شد . و اگر كسى ايجاد آن را به اين وسايل و به نسبت دادن آن به مذهب بزرگ و باب و نحو ذلك تعهد كرده باشد ظاهرا عدم تمكنش از خروج از عهدهء آن خيلى ظاهر و بديهى باشد و استدامهء اين قوهء جبريه هم بر فرض امكان مفاسدش ظاهر و جز دوام هرجومرج بلاد و ناامنى طرق و شوارع و بالاخره صرف تمام قواى دولت و ملّت در اعدام همديگر و تسليط اعادى و تسليم مملكت به آنان نتيجهء ديگرى نخواهد داشت . خصوصا اگر نفوس و اموالى هم در اين بين از اتباع آنها تلف شود و لامحاله تسبيب آن را خواهند كرد ، و اگر باز هم مثل سابق صورت مساعدت و مجلس ، ليكن همراهى واقعى و مساعدت مجدّانه قلبى نباشد باز هم دچار همان محاذير دو ساله و همان ناامنى و هرجو مرج و اغتشاشات و همين روزگاران سياه خواهيم بود و مملكت از دست خواهد رفت .
و عليهذا وظيفهء تاجدارى و حفظ تاج و تخت سلطنت فعلا منحصر در اين است كه چنانچه اعليحضرت اقدس سلطان عثمانى با كمال مساعدت مجدانه اين اساس سعادت را استوار فرموده ، چه عنايات محير العقولى در اين زمان قليل مبذول و تمام مسلمانان روى زمين را چنانچه ما هم براى شاهنشاهمان آرزومند و جز حسرت بهرهاى نبرديم فدوى خود فرمودهاند و رجال با كفايت و درايت دولت و ملّت هم به عفو عمومى از طرفين و احضار تمام تبعيدشدگان سياسى و سرگذشت گذشته به گفتن همه باهم متحد و به اصلاحات لازمه مشغول و عما قريب نتايج مترتبهء بر آن بعون اللّه تعالى مشهودتان خواهد بود .
همين قسم اعليحضرت اقدس شاهانه هم به همين بهيّهء مرضيّه رفتار فرموده ، صفحات جرايد و تواريخ عالم را از فجايع اين چند ماهه كه از اعظم وقايع عالم شمردهاند شستشوئى و جراحات صدور را مندمل و آراء صادره از مجلس را از روى واقع و حقيقت رأى خود دانسته ، در جلسهء اولى همان عفو عمومى طرفين را اجراء و
دفتر تاريخ ( مجموعه اسناد و منابع تاريخى ) ( فارسى ) — صفحة 386
مساهمون: ايرج افشار
ص٣٨٦