كاملا از حيف و ميل و صرف در مشتهيات شخصيه مصون و ملّت هم اين معنى را كما ينبغى بدانند تا در اداء ماليات و بذل هرگونه اعانت مالى كه حاجت افتد بدون هيچ شائبهء اكراه و اجبار حاضر باشند و از براى تمكن از دفاع از حوزه و بيضهء اسلام به تعليم قوانين حرب بر وفق مقتضيات عصر كه شرعا واجب است از روى غيرت و حميت دينى با كمال شوق مقدم و در تحفظ بر شرى از حدود مملكت و پاس ناموسدارى بذل نفوس و اموال را دريغ ندارند .
سيّم تهيهء اسباب مستغنيه از اجانب و احداث كارخانجات و ترويج امتعهء داخليه و افتتاح مكاتب و مدارس كافله به تعليم و تعلم علوم و صنايع محتاج اليها با كمال مراقبت و تحفظ بر عقايد و اخلاق و افعال اطفال مسلمين نه مثل معلم خانههاى سابق كه از روى بىانضباطى جز فساد عقايد نتيجه نداد .
و در تهيه و مقدمات اين امور متحير بوديم كه به چه وسيله ممكن تواند بود . در عهد شاهنشاه مبرور ماضى رضوان اللّه عليه در سنهء 1321 در اين باب مذاكراتى شد و به مواعيد اقناعيه گذشت ، تا اينكه مقدمات مشروطيت به ميان آمد . عموم علماء و قاطبهء ملّت بر آن مطبق و شاهنشاه رضوان جايگاه هم مرحمت فرمودند و از اغلب بلاد حتى كسانى كه فعلا سالك خلافند كتبا و تلگرافا از ماها امضاء خواستند و با اينكه اجمالا فوايد و محسناتش معلوم بود معهذا به رعايت آنكه مبادا متضمن مزاحم و محذور اهمى باشد در مقام فحص از خصوصيات آن برآمديم .
بعد از تأمل ديديم مبانى و اصول صحيحهء آن از شرع قويم اسلام مأخوذ است و با رعايت تطبيق فصول نظامنامه كه راجع به شرعيات است بر قوانين شرعيه و اشتمال هيئت مجلس شوراى ملّى بر عدهاى از مجتهدين عظام براى تصحيح و تنقيد آراء صادره صحت و مشروعيت آن بىشبهه و اشكال و علاوه بر آنكه موجب سدّ ابواب تعديات و تجاوزاتى است كه بر هيچ حدى واقف نبود ، به آن مقاصد مهمه و اصلاحات لازمه كه سالها بود در تحفظ بر دين و دولت و تخلص از چنگال اعادى در نظر داشتيم و هم كاملا وافى ، و مجلس شوراى ملى همان رابطهء اتحاد و اتصاليت كه هميشه فيما بين دولت و ملّت آرزومند آن بوديم و مفتاح تربيت و ترقياتى است كه ساير ملل نايل و ماها محروميم ، و از اينرو دانستيم كه به القائات غيبيه بوده و من حيث لا يحتسب عنايت شده به لوازم شكر آن قيام و در تشييد اساسش آنچه تكليف شرعى مقتضى
دفتر تاريخ ( مجموعه اسناد و منابع تاريخى ) ( فارسى ) — صفحة 384
مساهمون: ايرج افشار
ص٣٨٤