- نواب و غيره همه روزه اجلاس دارند كه شايد بتوانند اصلاحى نمايند ولى درباريان به هيچوجه معنا ميل به اصلاح نداشتند و بعد از چند روز اين كميته هم متفرق شدند .
[ اوضاع تبريز ]
11 جمادى الاولى - از اين پيش مرقوم افتاد كه بعد از آنكه اجزاء سپهدار قزوين را مسخّر كرده و خود سپهدار به قزوين آمد و سفراء روس و انگليس ايستادگى در اخذ مشروطه نمودند دولت ايران الزاما دستخط اول را داد تا به تدريج دستخط دوم و سوم را امضاء كرده « كميتهء اصلاح » تشكيل داد و براى انتخابات مجلس منعقد نمود و به صورت ظاهر به همهجا تلگراف اداى مشروطيت شد .
تهران را هم به مصلحتى در تحت حكومت نظامى پلكونيك درآورد . ولى در باطن خلاف مشروطيت كرد و دولت روس به او همراهى كرد . قزاق او در سرحد آذربايجان و استرآباد و خراسان وارد شد و در آذربايجان كمال سختى به خرج دادند .
اهالى آذربايجان [ را ] خلع اسلحه نموده و اردوى دولتى حركت به سمت طهران نمود .
در طهران سعد الدوله باطنا براى روسها كار كرد و خيال روسها را قوت داد تا به حدّى كه سپهدار را تخويف و تهديد نمودند كه بايستى در بيست و چهار ساعت خلع اسلحه نمائيد . سپهدار هم كه مردى مجرّب و عاقل بود و مىدانست كه آب از كدام سرچشمه نشر كرده به عزم راسخ به تمام سفراى خارجهء مقيم طهران تهديد روسها را پروتست كرد و واضح گرديد كه اين پرده شب بازى خود درباريهاى ايران بود ، و الّا روس به هيچ حقى موافق معاهدهء بين الدول حق نداشت خودسر داخل خاك ايران شود .
سفرا هم چون تخطى روسها را مىدانستند چندان به كار مملكت دخالت نمىنمودند .
سفراء خارجه هم پروتست سپهدار را به درباريان خود راپرت نمودند . روسها از خيال خود فارغ نگرديده در آذربايجان كمال سختى را به خرج دادند و در باطن به دستورالعمل دولتيان عزم كردند سيد حسن تقىزاده و ستار خان و باقر خان و جمعى ديگر را دستگير كرده به سيبريا ببرند . حضرات هم مطلع « 1 » گرديده به قونسولخانهء عثمانى پناهنده شده در تحت نظارت دولت عليهء عثمانى درآمده از تعرضات روس محفوظ
هامش
( 1 ) . اصل : مطلب