غنيمت چين آوردهاند جلو قصر ابيض در پوتسدام نصب كردهاند ، روزى در گردش آن بدايع صنعتى را تماشا كرديم ، والتر ديتريثى در منزل به من گفت نادر پادشاه شما ودايعى كه از هند چپاول كرد كجا گذارد ؟ گفتم قصر ابيض نداشتيم نميدانم ، خواهرش دست به پشت من زد كه بارك اللّه ، سوزن را در پاى ديگران مىبينند و جوالدوز را در چشم خود نمىبينند ، روزى دو سه نفر از طلاب عربى آموز نزد ديتريثى بودند ، من اين عبارت را گفتم و ترجمهء آن را خواستم ، دارهم ما دمت فى دارهم ، نفهميدند ، ديتريثى هم ملتفت نشد ، معنى كردم هروقت يادم مىآيد خجالت ميكشم ، مگر اينكه نميدانستم كه پروفسور هم ملتفت نخواهد شد اعلال بقدرى در كلمه تغيير ميآورد كه خيلى انس ميخواهد كه شخص بريشهء كلمه پى ببرد .
نظر بمطالعاتى كه در چاپخانهء دولتى منظور بود ، قدرى توقف در برلن به طول انجاميد ، رخت مراجعت بربستم ، پس از مراجعت شغل شاغل من همان رسيدگى بمدارس است و غالبا مصاحبت اتابك ، چه در شهر ، چه در قيصريه . شبى به پارك رفتم ، اتابك مشغول بيليارد بود ، گفت چه خبر گفتم امروز سياستنامهء خواجه نظام الملك را ميخواندم ، نوشته بود سبب سستى كارهاى مملكت اين است كه ده كار بيكنفر ميدهند و نه نفر بيكار ميمانند يا كارهاى بزرگ را به اشخاص كوچك ميدهند از عهده برنميآيند و كارهاى كوچك را به اشخاص بزرگ كه دل نميسوزانند ، به لبخندى گذشت و مشغول بيليارد شديم .
در باب مدارس ، هميشه با اتابك مجادله داشتم ، يكروز باصرار بمدرسهء علميهشان آوردم كه سر راه درب خانه بود ، در عمارت متعلق بانيس الدوله در خيابان لالهزار ، از شاگردان سؤالات شد مؤدب الدوله در معرفى شاگردى گفت افعال بيقاعده را خوب فرا گرفته است ، اتابك گفت خوب بود افعال بيقاعده را در خارج مدرسه ميآموختند .
افعال بيقاعده اصطلاح فرانسه و در لفظ آن كنايه كه در فارسى هست نيست . من در فوايد الترجمان قياسى اصطلاح كردم ، چون كتاب را روى اصطلاحات صرف و نحو نوشتهام و معلمين نميدانستند ، آن متروك ماند .
گراور اتابك در مدرسه
از طرف راست : ميرزا نصر اللّه خان ، مشير الملك ، محسن خان مشير الدوله ، سام ميرزا ، شمس الشعرا - طرف چپ : عماد الدوله سپهسالار ( آقا وجيه ) . . . نظام السلطنه ، حاجى ميرزا يحيى دولتآبادى ، شيخ عبد الربه ، شيخ مهدى كاشى ، مهندس الممالك
موسيونوز با روسها داخل مذاكره شده ، باعتبار معاهده با مصر كه هم از دول كاملة الوداد است تغييرى در تعرفهء گمرك داده ، بصرفهء انگليس نبود ، اگرچه حاجى محمد تقى شاهرودى آن اصلاح را مفيد به حال تجارت نميدانست ، بعقيدهء من رخنه بعهدنامهء تركمانچاى ، هر اندازهاش فتحى محسوب مىشود .
انگليس كه ناراضى شد سرها بجنبش ميآيد ، روزى مخبر الدوله به من گفت اتابك چه مىكند بشير الملك از كفايت عين الدوله صحبت ميدارد .
هفتهء قبل از استعفا با اتابك تنها بودم ، فرمودند از آنچه خواندهايد موقع استعفا است كتابچهاى
خاطرات و خطرات ( فارسى ) — صفحة 134
مساهمون: مهديقلى هدايت ( مخبر السلطنه )
ص١٣٤