كه استعفا نمايند ؛ رئيس الوزرا با آنها هم خيال نبود ، هرچه كرد ، ساكت نشدند و دلايلى ذكر كردند . وزير جنگ اظهار داشت ، از طرفى همه روزه مجلس خشونت و سختى مىنمايد كه چرا استعداد به ولايات نمىفرستى و از طرفى تمام قشون از پياده و سواره و تابين و صاحب منصب ، فرياد از گرسنگى مىنمايند و تا پول داده نشود ، نمىروند ؛ از طرفى هم پول نيست . در اين صورت ، من از عهدهء اين كار برنمىآيم . وزير ماليه اظهار داشت ، به محض اينكه مىآيم دفتر مشغول كار بشوم ، چندين هزار نفر مىريزند و حقوق مىخواهند و هزار قسم بد و نامربوط مىگويند . كار من منحصر شده است به فحش شنيدن ؛ لهذا از عهدهء اين كار برنمىآيم . وزير امور خارجه اظهار داشت ، پارسال دينارى از بابت مخارج سفراى خارجه داده نشده است ؛ تمام سفرا در خارجه مقروض و پريشان ، حتى كرايه خانهء آنها هم نرسيده است . بهطور حتم دو روز ديگر صداى اين افتضاح بلند مىشود ، آن وقت مرا مسئول مىدانند . اگر حالا خارج شوم ، بهتر است كه دو روز ديگر گرفتار اين دردها بشوم . بارى ، هريك از وزرا به يك دردى متمسك شدند . عاقبت ، بعد از ظهر ديروز كه شنبه غرهء ربيع الثانى بود ، به هيأت اجماع عريضهء استعفا نوشتند ، خودشان رفتند شرفياب شدند و عريضهء استعفا را دادند خدمت شاه . پس از ملاحظه ، شاه فرموده بودند ، بسيار خوب ! استعفاى شما قبول شد . رئيس الوزرا عرض كرده بودند ، حالا كه استعفاى آنها در خاكپاى مبارك قبول شد ، من هم از رياست استعفا مىدهم . قبول شده بود . باز مجتمعا و متفقا از خدمت شاه بيرون آمدند ، هريك رفتند به منزل خودشان . ديگر امروز چه رنگى پيش بيايد ، معلوم نيست . بعضىها هم بيشتر علت استعفاى وزرا را از اين جهت مىدانند كه سفارت فرانسه و روس و انگليسها به وزرا اظهار كردهاند ، حالا كه شما پول مىخواهيد قرض نمائيد ، بايد ماها مطلع باشيم و نظارت داشته باشيم كه مىخواهيد به چه مصرف برسانيد . وزرا هم ديدهاند اين اظهارات سفرا و عنوانات مجلس و خيالات شاه ، خيلى باهم منافات دارد و خوشعاقبت نيست ، صلاح كار خودشان را در استعفا و كناره كردن از كار ديدهاند . ولى گويا صحت آن مطلب اول ، بيشتر باشد . بههرحال واقعات تا اين ساعت اين است كه عرض شده است .
از قرارى كه شنيدهام ، مجلسىها نخواهند گذاشت شاه تغيير كابينه بدهد . غالب مردم و انجمنها هم مىگويند ، معلوم نيست اين وزرا كه تغيير نمايند ، سلمان و اباذر به جاى آنها مىآيد ؛ بايد همين وزرا در كار باشند و رفع معايب از اصل كرد ، و الا تغيير كابينه از براى ما چه حاصلى خواهد داشت . هرچه شد ، بعد عرض خواهد شد . كاشىها و آصف الدوله شب و روز مشغول فتنه و فساد و ضديت با رئيس الوزرا هستند ؛ آنى آسودگى و غفلت ندارند و تا يك محشرى برپا نكنند ، دستبردار نخواهند شد . صبح يكشنبه دوم ربيع الثانى ، امر مبارك مطاع .
خاطرات و اسناد حسين قلى خان نظام السلطنه مافي ( فارسى ) — صفحة 799
مساهمون: حسين قلى خان نظام السلطنه مافى
ص٧٩٩