و برخى از آنها را هم به جاهاى ديگر كوچانيد . . . « 1 »
ولى انتقامجوئى حجاج به آنچه با اسواران بصره كرد خلاصه نمىشد ديگر رزمندگان ايرانى و از آن جمله دهقانان و بزرگان و ساير طبقات ايرانى هم در همهء سرزمين سورستان يا سواد را نيز شامل مىشد چون همهء آنها در مخالفت با او و كمك آنها به ابن اشعث چنان كه اجمالا گذشت همدست و همداستان بودند .
روايت صولى
صولى ( - ابو بكر بن محمد بن يحيى الصولى ) كمى گشادهتر از بلاذرى كه تنها به سرگذشت اسواران اشاره كرده ، در اين موضوع سخن گفته است . وى در كتاب ادب الكتّاب نوشته است كه چون نگرانى حجاج با كشته شدن ابن اشعث از ميان رفت گفت اكنون براى پرداختن به مردم سواد فراغت يافتم .
پس آهنگ رؤساى آنها و خاندانهاى كهن و دهقانان كرد و به كشتن آنها و ضبط اموالشان پرداخت و به كسانى از آنها هم كه پس از اين كشتارها باقى ماندند زيانهاى فراوان رسانيد و در اين تبهكارى تا آنجا پيش رفت كه زمينهاى كشاورزى ويران گرديد و هنگامى كه حجاج مرد خراج سواد به بيست و پنج ميليون درهم « 2 » رسيده بود « 3 » .
ولى بزرگترين زيانى كه در اثر طبيعت ويرانگر حجاج و كينهاى كه او از اسواران و دهقانان و ديگر ايرانيان در دل داشت نه تنها بر آن دهقانان و زمين داران بلكه به همه سرزمين سواد رسيد و آن را بيشازپيش به ويرانى كشيد اين
هامش
( 1 ) . بلاذرى ، فتوح البلدان ، ص 460
( 2 ) . آنچه در اينجا بيست و پنج ميليون ترجمه شده در عبارت عربى كتاب خمسة و عشرون الفا است كه بدونشك يك الف ( هزار ) از آن افتاده . چون در هيچيك از مآخذ تاريخى كه كاهش خراج سواد را در زمان حجاج از چهل تا هيجده ميليون نوشتهاند چنين مبلغى يعنى بيست و پنج هزار درهم نيامده و شايد ترديدى نباشد كه عبارت اصلى همان بيست و پنج ميليون بوده .
( 3 ) . ادب الكتاب ، قاهره ، 1341 ه ق ص . 220