گونهء ديگرى قلم مىخورد و خوانندگان آن تاريخها هم مانند حجاج مىديدند كه بيشتر جنگهائى كه در اين منطقه بر ضد او رخ مىداد . نيروى اصلى و كارآمد آنها را همان مبارزان ايرانى اين منطقه سواد اعماز اسواران و دهقانان و ديگر رزمندگان و آنهائى كه موالى خوانده مىشدند تشكيل مىدادهاند .
جنگ دير الجماجم
در جنگ دير الجماجم كه مختصرى دربارهء آن گذشت و آخرين جنگ بزرگى بود كه همهء نيروهاى مخالف حجاج در آنجا گرد آمده و در برابر سپاه شام يعنى نيروى مدافع حجاج صفآرائى كرده بودند مجموع نيروهاى مخالف حجاج يعنى سپاه عراق را دويست هزار تن نوشتهاند كه يكصد هزار تن آنها از اهل عطاء يعنى كسانى بودهاند كه از بيت المال مستمرى دريافت مىداشتهاند و يكصد هزار تن آنها هم از موالى بودهاند « 1 » . كه نه مستمرى دريافت مىكردهاند و نه از غنائم جنگى سهمى مىبردهاند ولى توان رزمى فراوان داشتهاند كه آن را مىتوان از خلال گفتهء ابراهيم اشتر در جواب كسانى كه او را از اينكه با چنين مردمى به جنگ با سپاهيان شام رفته كه از دلاوران عرب تشكيل مىشده است ، دريافت « 2 » . از اين يكصد هزار موالى حتى يك تن آنها هم از عربها نبودهاند چون در اين دوران اين عنوان به عربها اطلاق نمىشد . از آن يكصد هزار تن هم كه اهل عطا يعنى مستمرىبگير بودهاند همه اسواران و رزمندگان ايرانى و بسيارى از دهقانان « 3 » و سرشناسان ايرانى را هم كه معمولا در ديوانها و بخصوص در ديوان خراج وظيفهاى برعهده مىداشتهاند بايد به شمار آورد و به همين سبب هم يكى از كيفرهائى كه حجاج بدان دست زد قطع مستمرىهاى آنها بود .
ولى با همهء اين احوال باز در همهء شرح و تفصيلهائى كه دربارهء جنگها و
هامش
( 1 ) . طبرى ، 2 / 1072
( 2 ) . آگاهى بيشتر در اينباره را در جلد اول همين كتاب ص 125 خواهيد يافت .
( 3 ) . اين دهقانها كه به اسلام گرويدند از زمان خليفه عمر نامشان در ديوان عطا ثبت مىشد .
بلاذرى نام چند تن از آنها را در فتوح البلدان آورده است .