( 3 )
( الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ )
: اينها هر دو ، دو صفت از رحمت او هستند و خداوند سبحان رحمان است در دنيا و آخرت و رحيم است در هر دوى آنها ، و ستايش بر فعل جميل گاهى از ادراك حسن و زيبايى خود فاعل و صفات او ناشى مىشود و گاهى با نظر به مقام او و شوق به او يا ترس از او ، واقع مىشود و محققا به منشاء اوّل با كلام ( الحمد للّه ) و به منشاء دوّم با كلام
( الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ )
و به منشاء سوم با كلام ( ربّ العالمين ) اشاره شده است .
( 4 )
( مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ )
: ملك منسوب به زمان است ، و ملك كسى است كه مالك نظام قومى و تدبير امور آنهاست ، نه مالكيت خود آن قوم ، پس خدا همانا روز جزا را به نفس خود نسبت داده است چون او مالك امر و حكم است ، پس او مالك روز جزاست ، اين بنابر تقدير قرائت ( ملك يوم الدين ) است .
امّا مالك از ريشهء ( ملك ) از لوازم خلق و ايجاد است ، يعنى قيوميّت الهى ، پس خداوند تعالى داراى ( ملك ) ( به ضمّه ميم ) مىباشد ، چون او داراى نفوذ اداره است و خداى تعالى داراى ( ملك ) ( به كسره ميم ) مىباشد چون داراى قدرت بخشش يا منع كردن است ،
( إِيَّاكَ نَعْبُدُ )
: عبد يعنى هر مملوكى اعم از انسان يا غير او و عبادت آن است كه بنده خود را در مقام مملوكيّت ربّ و مالك خود قرار دهد و به همين جهت عبادت با استكبار و تكبّر كردن منافات دارد
( إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ )
« 1 » ، ( همانا كسانى كه از عبادت من تكبر بورزند به زودى با ذلّت و خوارى وارد جهنم خواهند شد ) اما عبادت با شرك منافات ندارد ، چون گاه محقّق مىشود كه بيش از يك نفر در مالكيت بندهاى يا عبادت عبدى مشاركت داشته باشند ، كما اينكه شايع است كه انسان چند خداى متعدّد را عبادت كند كه اين همان شرك است و خداوند شريك ورزيدن را ممكن ديده و از آن نهى كرده است
( وَ لا يُشْرِكْ بِعِبادَةِ
هامش
( 1 ) - سوره غافر ، آيه 60 .