( 5 )
( وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ )
: نسبت مىدهيم عبادت را به ذات خودمان و ادعا مىكنيم در حالى كه در همين عبادت هم از تو نيرو مىگيريم و از خودمان استقلالى نداريم ، پس
( إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ )
روى هم يك معنا را مىرسانند و آن عبادت خالصانه است كه هيچگونه شائبهاى در آن نيست و اخلاص با به كار بردن بدل منافات دارد و لذا كلمه ايّاك تكرار شده است .
( 6 )
( اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ )
: هدايت يعنى دلالت يا راهنمايى و صراط همان طريق ، راه يا سبيل است و سبيل واحد نيست ، بلكه متعدّد است ، پس در اين مقام يك طريق مستقيم داريم و طرق متعددى غير از آن .
( 7 )
( صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ
« 1 »
، غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لَا الضَّالِّينَ )
: و آن صراط راه كسانى است كه طالب هدايت هستند و عبادتشان خالص براى پروردگار است ، در اينجا طريقى به سوى اعلى و بلندى است كه آن طريق مؤمنين به آيات الهى است كه از عبادت او تكبر نمىكنند و طريقى به سوى پستى و انحطاط كه آن طريقهء كسانى است كه مورد غضب الهى هستند ، مانند : يهود
( وَ مَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوى )
« 2 » .
( كسى كه غضب من بر او احاطه كند ، به سوى پستى سقوط مىكند ) ، و طريقى هم از آن گمراهان و سرگشتگان وادى هدايت است ، كه همان ضالّون يا گمراهان هستند ، مانند نصارى كه مشرك مىباشند و هر ضلالتى شرك ، و هر شركى گمراهى و ظلم است .
پس صراط مستقيم ، راه كسانى است كه گمراه نيستند و در آن راه ، شرك و ظلم و گمراهى واقع نمىشود ، نه در باطن ضمير از قبيل كفر و شرك و نه در ظاهر جوارح
هامش
( 1 ) - علامه با استفاده از آيه 69 سوره نساء( الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ )را به نبيين ، صدّيقين ، شهداء و صالحين تفسير كردهاند . ( مترجم )
( 2 ) - سوره طه ، آيه 81 .