است . برخى گفتهاند : منظور از « اسر » در اين آيه جمجمهء سر است . چون در قبر تمامى بدن انسان به صورت پودر و خاك در مىآيد مگر جمجمه كه همچنان باقى مىماند . و مجاهد گفته است : مراد از اسر مخرج بول و غائظ است كه براى تخليه منبسط و دوباره منقبض مىگردد .
سورهء مرسلات
هذا يَوْمُ لا يَنْطِقُونَ
« 1 » سؤال 1071 : اين جمله دلالت بر نفى عذرخواهى نيز مىكند ، چون عذرخواهى با نطق صورت مىگيرد و اگر نطق منتفى باشد عذرخواهى هم منتفى است . پس چه فائدهاى در ذكر جمله
« وَ لا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ »
پس از آن مىباشد ؟
جواب : معنا اين است كه ابتدا خودشان عذر صحيح و استدلال درست ندارند و بعد هم به آنها اجازه عذر آوردن نمىدهند ، چون اسير و جنايتكار خائف قاعدتا در آغاز نمىتواند از شدت ترس و وحشت عذر بياورد و استدلال كند ، ولى وقتى كه به او اجازه عذرخواهى بدهند آرام شده و زبانش باز مىشود پس فىالجمله فائدهاى در بيان آن بود .
جواب دوّم : نه در ابتدا خود مىتوانند عذر بياورند و نه بعد از اجازه قدرت بر عذر آوردن دارند .
سؤال 1072 : آيه
« يَوْمَ لا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ »
دلالت بر وجود اعتذار دارد پس چگونه با اين آيه كه نفى عذر مىكند قابل جمع است ؟
جواب : برخى جواب دادهاند : مراد از ظالمان در اين آيه مسلمان گنهكار هستند ولى منظور از آنان كه اجازه عذرخواهى ندارند كافران
هامش
( 1 ) . سورهء مرسلات ، آيهء 35 : اين روزى است كه سخن نمىگويند .