قضاوت تاريخ درباره خسرو پرويز
خسرو پرويز بعد از انوشيروان معروفترين شاه ساسانى است از قصور عالى و حرمسرا و تجملات دربار او حكايتها مانده . ادباء و شعراى دورههاى اسلامى داستانها نوشته يا سرودهاند و اغلب آنچه گفته يا نوشتهاند واقع امر بوده زيرا خزانهها و گنجها و تجملات او را احدى از شاهان سابق ساسانى نداشته ( راجع بهر يك از اين فقرات در فصل دوم اين باب ذكرى خواهد شد ) عده زنهاى اين شاه را مورخين سه هزار نفر نوشتهاند و علاوه بر آنها چند هزار كنيزك براى خواندن و نواختن جزو حرمسراى او بودند « 1 » از اينجا ميتوان استنباط كرد كه مخارج دربار ايران در آن زمان چه بوده و اگر در نظر آريم كه خسرو پرويز وقتى كه در محبس بود در مقام مدافعه از خود گفته بود كه موجودى خزانهء ايران را چهار برابر كرده و مخارج جنگهاى 27 سالهء ايران را با روم نيز علاوه كنيم به سهولت ميتوان دريافت كه چه تحميلاتى در زمان او بمردم ايران ميشده . جنگهاى او با روم قواى ايران را تحليل برد : خسرو در سالهاى اول فتوحات نمايانى كرد و اين فتوحات بواسطه ورزيدگى لشگر ايران در زمان شاهان قبل و اصلاحات انوشيروان در امور لشگرى و لياقت شهربراز و شاهين - دو سردار نامى ايران آن زمان - بود در اثر فتوحات مزبوره موقعى رسيد كه پرويز ميتوانست منتى بر هرقل نهاده پيشنهاد او را راجع به صلح قبول كند و با شرايط بسيار مفيدى عهدنامهء منعقد و دست دولت روم را از بقيه بين النهرين و ارمنستان و لازيكا كوتاه نمايد زيرا حدود
هامش
( 1 ) - تاريخ طبرى بعضى از مورخين عده زنهاى حرمسراى او را از ده الى دوازده هزار نوشتهاند .