هرچند عدهء سپاهيان چنين زياد بود ، باوجوداين من گمان ميكنم ، كه عدهء خدمهء قشون و ارّابهها و سفاين حمل و نقل آذوقه و كشتيهاى ديگر ، كه با بحرّيه ملازمت داشت از عدد مزبور مىگذشت ، يا بهرحال از آن كمتر نبود ، ولى من فرض ميكنم ، كه عدهء اينها با عدهء سپاهيان مساوى بوده . در اين صورت خشيارشا به سپياس و ترموپيل پنج ميليون و هشتاد و سه هزار و دويست و بيست نفر آورد . اين بود عدهء مردمانى ، كه از دنبال خشيارشا روانه شدند . اما عدّهء زنان نانپز و زنان غير عقدى و خواجهسرايان را كسى نميتواند معين كند و نيز عدد مالهاى ارّابه و بنه و سگهاى هندى معلوم نيست . پس براى من باعث حيرت نيست ، كه در بعض رودها آب براى سيركردن اين عده كافى نبود . به عكس باعث حيرت است ، كه چگونه آذوقهء اين مردمانرا ميرسانيدند فىالواقع ، اگر تصوّر كنم ، كه بهريك از افراد روزى لااقل يك شنيس « 1 » ( خنيك ) گندم ميدادند براى كليهء قشون 110340 مديمن « 2 » گندم لازم بود ( شنيس معادل 07 ، 1 ليطر و مديمن 79 ، 51 ليطر بود ) . « 3 » قوت زنان و خواجهها و مالهاى ارّابهها و بنه و سگها و شترهاى اعراب را در اينجا منظور نكردهام . در ميان اين عدهء كثير كسى از حيث صباحت منظر و قدّ رسا لايقتر از خشيارشا نبود ، كه چنين قدرتى را دارا باشد » .
اين است ارقامى ، كه هرودوت نوشته و بديهى است ، كه بسيار اغراقآميز است ، با صرفنظر از اينكه در نوشتههاى او تناقضى هست ، مانند اينكه سه هزار كشتى را بالاتر كشتى دراز و حملونقل قلمداد كرده بود و در اينجا آنها را كشتى جنگى و هركدام را داراى هشتاد نفر سپاهى دانسته .
مورّخين قرون بعد ، هرچند كه اين ارقام را اغراقآميز ميدانستند ، باز اغلب آنها بيك ميليون و دو ميليون قائل بودند ، ولى اخيرا و ، خصوصا از پنجاه سال باينطرف ، كه تاريخ مشرق قديم و ايران بيشتر مورد مداقه شده و وسايل دنياى عهد قديم را درنظر گرفتهاند ، از اين ارقام خيلى كاسته ، ولى چون نتوانستهاند
هامش
( 1 ) -Chenice .( 2 ) -Medimne .( 3 ) - يك ليطر آب مقطّر تقريبا معادل سيزده سير است .