كتزياس در كتيبههاى آسورى نيز ذكر شده . توضيح آنكه سارگن دوّم در فهرست باجگذاران خود اسم آرباك و آرتيك و مانداك را ذكر مىكند . اينها اميران طوائف بودهاند و شكى نيست ، كه آرباكس و آرتىكاس و مانداكس يونانى شدهء سه اسم مذكور است . بنابراين بايد عقيده داشت ، كه هرودوت فقط اسامى شاهان ماد را ذكر كرده ، ولى كتزياس اسامى امراى مادى را هم قبل از تاسيس دولت بزرگ ماد در فهرست خود گنجانيده ، زيرا موافق روايت هرودوت هم ماديها ، قبل از تأسيس دولت ماد ، امراء محلى داشتهاند ، چنان كه مورّخ مذكور گويد ، قبل از انتخاب ديوكس بسلطنت « هر شهر زندگانى جداگانه و حكومت ملى داشت » .
امّا عيب ايننظر در اينجاست ، كه اسامى سه نفر از چهار نفر آخرى فهرست كتزياس باز موافق فهرست هرودوت نيست ، فقط اسم آخرين شاه ماد در هر دو فهرست تقريبا يكى است ( آستياگس هرودوت - آستىگاس كتزياس ) و شكى نيست ، كه فهرست هرودوت صحيح است ، زيرا سند رسمى ما دو اسم آن را تأييد مىكند ، توضيح آنكه داريوش اوّل در كتيبه بيستون اسم فراارتس را فرورتيش و كياكسار را هووخشتر نويسانده ( ستون 2 ، بند 5 ) و معلوم است ، كه دو اسم مذكور در نوشتههاى هرودوت تصحيف شده « 1 » . امّا در باب آستياگس يعنى آخرين شاه ماد بايد درنظر داشت ، كه كتزياس دو اسم براى او ذكر مىكند : آسپاداس و آستيگاس .
بنابراين شايد بتوان حدس زد ، كه يكى از اين دو اسم لقب او بوده ، مثلا اسپاد اسم و اژدهاك لقبش ، يا به عكس .
در خاتمه مقتضى است علاوه كنيم ، كه مارآپاس كاتينا مورّخ ارمنستان ، بقول موسى خورن ، اسامى شاهان ماد را چنين نوشته بود : وارباس ، مائودااكس ، « 2 »
هامش
( 1 ) - كياكسار بتلفّظ يونانى قديم ( كوآكسار ) است زيرا ( ايگرك ) در زبان يونانى مانند ( ) فرانسوى ولى ممدود تلفّظ ميشد ، نه مانند ( اى ) و ديگر اينكه در زبان يونانى قديم حرف شين وجود نداشت و يونانيها بجاى شين غالبا سين استعمال ميكردند .
( 2 ) - در بعض نسخ مانداكس نوشته شده .