آسوريها در ايران تا كوير لوت رانده اينجا را آخر دنيا تصوّر كردند . اين است چيزهائى ، كه به كتزياس ميتوان ايراد كرد و از مقايسه نوشتههاى او با نوشتههاى هرودوت ترديدى باقى نمىماند ، كه نوشتههاى هرودوت بحقيقت نزديكتر است .
شاهان ماد موافق فهرست كتزياس
عدّه شاهان ماد و مدّت سلطنت آنها در نوشتههاى كتزياس با نوشتههاى هرودوت مباينت كلى دارد . هرودوت ، چنان كه گذشت ، عدّه شاهان ماد را چهار دانسته و اسامى آنها را با سنين سلطنتشان چنين ذكر كرده : ديوكس - 53 سال ، فراارتس - 22 ، كياكسار 40 ، آستياگس - 35 . بنابراين مدّت دوام دولت ماد 150 سال بوده ، امّا كتزياس اسامى شاهان و سنين سلطنت آنها را چنين بيان مىكند : آرباكس - 28 سال ، مانداكس - 50 ، سوسارمس - 28 ، آرتىكاس - 50 ، آربيان - 22 ، آرتهيس - 40 ، آرتىنس - 22 ، آستىباراس - 40 ، آسپاداس يا آستىگاس « 1 » 35 ، جمعا 315 سال . اين اختلاف كلى در اسامى و سنين سلطنت شاهان ماد از ديرگاهى جلب توجّه محققين را كرده و بعض آنها بسيار كوشيدهاند ، كه رفع اختلاف را بكنند ، ولى موّفق نشدهاند . مثلا اپپر عالم فرانسوى ، حدس زده ، كه هرودوت اسامى شاهان ماد را به زبان مادى نوشته و فهرست كتزياس ترجمهء اين اسامى بپارسى است . براى اثبات ايننظر عالم مزبور تأويلاتى كرده ، كه خيلى مصنوعى است و دارمستتر ، عالم ديگر فرانسوى ، با دلائلى آن را در كتاب خود موسوم بتتبعات ايرانى ردّ كرده « 2 » . نولدكه گويد ، كه كتزياس فهرست خود را موافق گفتههاى ماديها نوشته و آنها خواستهاند بسبب حسيات قومى مدّت دوام دولت خود را دو برابر وبل بيشتر بكنند « 3 » .
اين است عقيدهء علماى فنّ راجع بفهرستهاى دو مورّخ يونانى ، ولى بايد گفت ، كه نميتوان فهرست كتزياس را بالتمام غير صحيح دانست ، زيرا سه اسم فهرست
هامش
( 1 ) - كتزياس آسپاداس را با ( آستيگاس ) يا آستياگس تطبيق مىكند .
( 2 ) -Darinesteter . Et . Iran . 1882 II , p . 10 - 13 .( 3 ) -Noldeke , Et . Hist . S . la Perse Ane . Paris , 1896 p . 24 .