فصل هشتم تمدن و معارف و صنايع در عصر استيلاى مغول
دورهء دويست سالهاى كه تاريخ يعنى شرح وقايع آن را خوانديم با اينكه يكى از ناگوارترين ادوار تاريخى ممالك اسلامى است باز چون دنبالهء قرون درخشان نهضت علمى و ادبى دورهء عبّاسى محسوب مىشود و هنوز چنان كه بايد اثرات شوم استيلاى مغول ظاهر نشده بود در تاريخ علم و حكمت و ادبيّات ايران يكى از معتبرترين دورههاست و از بسيارى جهات مخصوصا از لحاظ تعدّد نمايندگان درجهء اوّلى كه در اين دوره ميزيستهاند ممتاز است و يك عدّه از بزرگترين شعرا و نويسندگان و حكماى ايران مثل مولوى رومى و سعدى و حافظ و عطاملك جوينى و خواجه رشيد الدّين فضل اللّه وزير و حمد اللّه مستوفى و علّامه قطب الدّين شيرازى و خواجه نصير الدّين طوسى معاصر با اين دوره بودهاند و ميتوان گفت كه پس از گذشتن عصر اين بزرگان كه ذيل آن تا اواخر دورهء تيمورى امتداد يافته دورهء انحطاط علوم و ادبيّات در ايران شروع شده و در ايّام سلاطين صفوى و افشاريّه بمنتهاى ضعف و پستى خود رسيده است و در اين دورههاى اخير است كه اثر استيلاى مخرّب مغول و تيموريان ظاهر مىشود .
بزرگان اين دوره
بزرگان دورهء استيلاى مغول از نويسندگان و شعرا گرفته تا علما و اهل حكمت و عرفان بقدرى زيادند كه تعداد اسامى جميع و تفصيل احوال همگى ايشان براى ما در اين كتاب مختصر امكان ندارد ، بهمينجهت در طىّ چند عنوان فقط بنام مشاهير ايشان قناعت ميورزيم :