ابو يعقوب سكّاكى ( 555 - 626 ) از علماى ادب مؤلّف كتاب مشهور مفتاح العلوم در صرفونحو و معانى و بيان و شعر و غيره ؛ شهاب الدّين سهروردى ( 539 - 632 ) از بزرگان عرفا مؤلّف عوارف المعارف در تصوّف ؛ نجم الدّين دايهء رازى ( وفاتش در 645 ) صاحب كتاب مرصاد العباد ؛ اثير الدّين ابهرى ( وفاتش در 660 ) از حكما مؤلّف كتاب هداية الحكمه ؛ و بزرگتر از همه خواجه نصير الدّين محمّد بن محمّد طوسى ( 597 - 672 ) كه يكى از نمايندگان درخشان تاريخ ايران و از علماى جامع و ذوفنون است و او چنان كه ميدانيم ابتدا در خدمت اسماعيليّه ميزيسته و در دستگاه هولاگو وارد شده است . مشهورترين تأليفات فارسى خواجه يكى اخلاق ناصرى است كه آن را او بنام ناصر الدّين عبد الرّحيم بن ابى منصور محتشم قهستان تأليف كرده ، ديگر اساس الاقتباس در منطق و اوصاف الاشراف در تصوّف و معيار الاشعار در عروض و قافيه . امّا معروفترين كتب خواجه به عربى است و از آنها تحرير اوقليدس در هندسه و تحرير مجسطى در هيئت و شرح اشارات در حكمت و تجريد الكلام در اثبات عقايد شيعهء اماميّه از همه مشهورتر است . خواجه چنان كه شرح آن گذشت مدّتها بامر هولاگو و اباقا در مراغه بدستيارى جمعى از فضلا ببستن زيج و رصد كواكب مشغول بود و كتاب زيج ايلخانى نتيجه و خلاصهء اين اعمال و رصدهاست .
ديگر از علماى عصر مغول كاتبى قزوينى يعنى نجم الدّين دبيران ( وفاتش در 675 ) از معاونين خواجه در زيج مراغه مؤلّف كتاب مشهور شمسيّه در منطق بنام خواجه شمس الدّين جوينى ؛ زكريّاى قزوينى ( 600 - 682 ) مؤلف دو كتاب عجايب المخلوقات و آثار البلاد : جمال قرشى كه در 681 كتاب صحاح اللّغهء جوهرى فارابى را از عربى به فارسى برگردانده و از آن صراح را ساخته است ؛ قاضى ناصر الدّين بيضاوى ( وفاتش در 686 ) از معاصرين ارغونخان صاحب تفسير انوار التنزيل يا تفسير بيضاوى به عربى ديگر نظام التّواريخ به فارسى ؛ علّامه قطب الدّين محمود شيرازى ( 634 - 710 ) از بزرگان علماى جامع عهد مغول مؤلّف شرح كليّات
تاريخ ايران از آغاز تا انقراض سلسله قاجاريه ( فارسى ) — صفحة 611
مساهمون: عباس إقبال آشتياني
ص٦١١