ادب و شعر و در دانشهاى منقول دست داشت و در همهء آنها توانا بود . وفاتش را صاحب روضات الجنّات باشتباه در سال 1051 نوشته است و بعضى ديگر آن را بسال 1072 ذكر كردهاند و چون او ديرگاه بعد از استاد خود ، تا دوران سلطنت شاه عباس ثانى ، مىزيست ، تاريخ دوم درست به نظر مىرسد ، درحالىكه همدرس و همدامادش فيض نزديك بيست سال بعد از مرگش زنده بود .
فياض در كلام و حكمت آثار متعدد دارد . دربارهء دو كتاب فارسيش در كلام بنام گوهرمراد و سرمايهء ايمان ، كه هردو تا بعهد ما در تعليم اين دانش به كار مىرود ، پيش ازاين اشارتى داشتم و بعد ازين بجاى خود دربارهء آنها سخن خواهم گفت .
در آغاز اين هردو كتاب توضيح كافى دربارهء علم منطق آمده است . از آثار مشهور ديگر او كتاب « مشارق الالهام فى شرح تجريد الكلام » است كه در آن ببحث در امور عامه توفيق يافته از آغاز تا مسألهء كلام الهى را بمورد شرح و تحقيق درآورده است . اين كتاب چندبار بطبع رسيد . - ديگر حاشيهييست بر حاشيهء شمس الدين محمد خفرى بر الهيات تجريد ، كه آن را بدرخواست شاگردان خود ترتيب داد . - ديگر حاشيهييست بر قسمت جواهر و اعراض از شرح تجريد قوشچى كه در آن بويژه ببيان اختلاف حكيمان از يونان تا شيخ اشراق در موضوع علم واجب - الوجود پرداخته است . - ديگر حاشيهييست بر حاشيهء ملا عبد اللّه يزدى بر تهذيب - المنطق سعد الدين تفتازانى . - ديگر حاشيه بر شرح اشارات خواجه نصير الدين طوسى .
از كتابهاى معتبر ديگر لاهيجى است : شرح الهياكل فى حكمة الاشراق ؛ حدوث - العالم ؛ شوارق الالهام در حكمت ؛ الكلمات الطيّبة در حكومت ميان مير داماد و ملا صدرا در اصالت ماهيت ( مير داماد ) يا اصالت وجود ( صدرا ) . اين كتاب اخير را لاهيجى بنام شاه عباس ثانى ( 1052 - 1078 ه ) نگاشته و چندبار چاپ شده است .
همچنانكه پيش ازين گفتم پسر لاهيجى يعنى ميرزا حسن قمى كه از بهترين شاگردان پدر خود بود ، مانند پدر در كلام و حكمت هردو اثرهايى به فارسى و بتازى دارد . كتاب معروفش در حكمت « مصابيح الهدى و مفاتيح المنى » است به عربى ،
تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى ) — صفحة 327
مساهمون: ذبيح الله صفا
ص٣٢٧