را سرزنش كند . در آيه گفت :
فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَلاوَمُونَ
- القلم / 30 ) .
سرزنش دوزخيان از مستكبرين و اعيان از پيروان خويش است . در آيهء :
وَ لا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ
- القيامة / 2 ) « 1 » .
هامش
( 1 ) انگيزههاى نفسانى از آغاز تا انجام زندگى رو به رشد چهار مرحله دارد كه در هر مرحله نامى بر روى انسان اطلاق مىشود .
اول : نفس اماره كه حوزه فعاليتش از كودكى آغاز مىشود و نام ما در آن مرحله - بشر - است كه از مجموع آيات قرآن فهميده مىشود ، بشر تابع اين حالت است و خبر به بدى و نفس پرستى ، افزون طلبى ، تعدى به كودكان ديگر ، بىتابى و صفات حيوانى ، به چيز ديگر توجه كافى ندارد . به پيامبران مىگفتند :
-إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا- . . .ما لِهذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعامَ وَ يَمْشِي فِي الْأَسْواقِ، و دهها آيه ديگر كه نامگذارى خداوند بر روى ما در آغاز خلقت است .
دوم : دوران انسان شدن و رشد عقلى ، الهام پذيرى ، تحقيق علمى و انگيزههاى ديگر : كه در اين مرحله همان نفس اماره با تربيت صحيح - نفس ملهمه - يعنى الهام پذير ناميده مىشود ، كه با قابليت فكرى و عملى ، خداوند به وجودش الهام مىكند كه در كار خير برانگيخته شود و از كار بد دورى كند .
سوم - نفس لوامه - يا حالت ملامتگرى و بيدارى وجدان آگاه انسان كه راغب رحمه اللّه آن را در متن به خوبى توضيح داد كه بعد از كسب خوبيها اگر باز هم انسانى كه به بنى آدمى رسيده است كار زشتى انجام دهد در دادگاه درونى و از سوى قاضى نفس ملامتگر تنبيه و مؤاخذه مىشود تا مشمول -أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ. . . پيمان فطرتش به يادش مىآيد و از همان زشتى - كم هم دورى مىكند .