فصل يازدهم دادگسترى در ايران
« ديوان قاضى »
دادگسترى در ايران بعد از اسلام
قبل از آنكه از ديوان قاضى و طرز قضاوت و دادرسى در ايران سخنى به ميان آيد ، لازم است به طور اجمال نظرى به قوانين و مقررات اسلامى بيفكنيم و سير تكاملى آن را مطالعه كنيم :
پايهء فقه اسلامى قرآن است كه حاوى دستورهاى كلىست ، پس از قرآن سنت و حديث يعنى كردار و گفتار پيغمبر ملاك عمل مسلمانان قرار گرفت . پس از رحلت پيشواى اسلام ، صحابه و ياران ، بسيارى از آيات قرآن را كه مجمل و سربسته بود تفسير كردند و به گردآورى گفتهها و احاديث آن حضرت همت گماشتند . و چون در آغاز اسلام علم و دانش و خط و كتابت مورد توجه نبود ، از دوران حيات حضرت ، جعل حديث شروع شد تا جايى كه پيغمبر فرمود هركس از روى عمد بر من افترا زند ، در دوزخ جا خواهد گرفت . « جعل حديث پس از رحلت پيشواى اسلام ، رواجى تمام يافت ، چنان كه عبد الكريم بن ابى العوجا كه به جعل حديث مشهور بود ، چون به پاى دار آمد گفت : من هزار حديث كه مشعر بر حلال و حرام است جعل نمودهام ، ناگفته نماند كه در آن ايام گروهى از پرهيزگاران نادان نيز براى ترويج حق و دفع باطل از جعل حديث باكى نداشتند ، در هرحال علل جعل حديث مختلف بود اختلاف ميان على و ابو بكر ، يا بين على و معاويه ، و مبارزات سياسى بين بنى اميه و بنى العباس ، تمام اينها سبب جعل حديث بود » « 1 » ابن ابى الحديد گويد : « بدان كه اصل دروغ و جعل حديث ناشى از شيعيان بود ، زيرا آنها در به دو امر حديثى چند در فضيلت يار خود على ( ع ) جعل نمودند و باعث جعل ، هم دشمنى آنها با ابو بكر بود . » « 2 »
چنانكه قبلا گفتيم مبناى كار مسلمانان تعاليم قرآن بود « در قرآن آيات بسيارى هست كه
هامش
( 1 ) . پرتو اسلام ، ترجمهء عباس خليلى ، ص 255 .
( 2 ) . همان كتاب ، ص 256 .