و اسبابى را كه پنج خروار يا كمتر يا بيشتر سنگينى دارد ، از ممالك خارجه بخواهد و به خاك ايران بياورد . آن وقت ، چون در خاك ايران ، در مسافتهاى بعيده راهآهن نيست ، بايد با عرابههاى بزرگ و زور و قوت سيصد عمله و چهار صد عمله از دهات كه مزد مىگيرند ، اين آلت را حركت داده ، در يك روز به قدر يك ميل يا يك ميدان جلو بياورند . و تا اين آلت به تهران رسد ، شش ماه و يك سال طول زمان خواهد داشت ، و در اين مدت اداره تعطيل است فرضا كه اين آلت رسيد ؛ يك دو ماه كه كار كنند ، آلت ديگر مىشكند كه باز محتاج به آوردن از خارجه هستند . پس ، اول شرطى كه براى احداث كارخانجات بايد منظور شود ، اين است كه : بدوا ، صنعت آهنگرى و فلزكارى بايد در ايران مثل خارجه كامل شود ، تا هراسبابى كه از كارخانهها معيوب شد ، زود در تهران درست كنند كه محتاج به خارجه نشوند و تعطيل كار را فراهم نكنند .
اين تحقيقات را شايد بعضى حشو قبيح بدانند ؛ لكن ، اشخاص اروپا رفته كه از علم و صنايع و ترقيات كارهاى خارجه اطلاع دارند ، مىدانند كه تحقيقات سراسر صحيحى است و بيانى بىمأخذ نيست . كارخانهيى كه امروز در ايران خوب پيشرفت كرده و در امور آن تعطيل نشده و ضررى فراهم نيامده ، كارخانهى ريسمانبافى است ؛ كه جناب صنيع الدوله ، وزير سابق خزانه ، احداث كرده و حاجى محمد تقى تاجر شاهرودى مدير و معاون اين عمل است . در نهايت خوبى از عهده برآمده ، هنرها به كار مىبرند . هرگونه اسباب و ادوات آهنى و چرخ از اروپ آورده ، به درستى و صحت رفتار مىكنند . و از مزد دادن به عملجات آگاهند و اسراف و اتلاف در كار ندارند . اگر امتياز اين كارخانه هم با يكى از اهل فرنگ بود ، او هم از نادانى و جهالت كار را ضايع كرده و كارخانه را خوابانيده ، بايد از اين شهر فرار كند . اميدواريم كه اهالى خارجه و داخله ملتفت معايب هركارى شده ؛ بعد از اين ، هركارخانهيى كه در ايران داير مىكنند ، طورى رفتار نمايند و جنس را ارزان بفروشند ، كه بازارشان رواج گيرد و متاع خارجه فاسد گردد ، تا نفع برند و خود را به ننگ نيندازند .
جناب آقا ميرزا على آقا - پسر مرحوم مبرور ، حجت الاسلام ، آقاى حاجى ميرزا محمد حسن شيرازى ، اعلى الله مقامه - كه رشتهى نسب ايشان به مرحوم سيد على خان صاحب انوار ربيع و صاحب شرح صحيفه كامله ، مىرسد ، چند ماه قبل از سر من راى كه مسكن ايشان است ، عزم زيارت مشهد مقدس رضوى نموده ؛ در اين ايام ، از مشهد مقدس مراجعت كرده ، وارد زاويهى مقدسهى حضرت عبد العظيم عليه التحيه و التكريم ، شدند . و مثل زمان ذهابشان ، در اين اوقات اياب هم نمىخواستند به تهران بيايند ؛ از همان زاويهى مقدسه ، قصد حركت به طرف عراق و بعد به طرف عتبات عاليات و سرمن راى داشتند . از طرف رجال دولت و علماء اعلام تهران و اهالى دار الخلافه ، نهايت تكريم و حسن پذيرايى در ورود ايشان بهعمل آمد .
روز سهشنبه ، نوزدهم ماه رجب ، غلامحسين خان ، وزير مخصوص و وزير دربار اعظم ، برحسب امر و اشارهى شاهانه به زاويهى مقدسه ، كه يك فرسنگى تهران است ،
افضل التواريخ ( فارسي ) — صفحة 161
مساهمون: منصوره اتحاديه (نظام مافی) و سيروس سعدونديان
ص١٦١