و اقامت برهان نتوان كرد الا به جدال و مناظرهء احسن ، كه مناظره چون در باطل كنى سخن باطل در تو ايراد كنند ، نه به حجتى رد كرده باشى كه بارى - تعالى نصب كرده است ، پس انكار قول او كنى يا انكار حق ، و تو مىخواهى كه به انكار از قول وى باطل كنى ، از بيم آنكه تا قول وى بر تو حجت نباشد .
اين معنى از جدال و مناظره حرام است . اما جدال به احسن . خداى تعالى رسول را بدان فرمود كه مناظره كن با منكران بعث و نشور چنان كه حكايت كرد از آن :
« وَ ضَرَبَ لَنا مَثَلًا وَ نَسِيَ خَلْقَهُ قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَ هِيَ رَمِيمٌ »
خداى تعالى مىفرمايد بگو : ايا محمد ،
« يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ هُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ »
.
منكران بعث گفتند ، كه زنده گرداند استخوانهاى پوسيده ؟ خداى - تعالى مىگويد آنكه اول بيافريد نه از چيزى اعادت كند آن را و ابتداء آفرينش نه از چيزى دشوارتر از اعادت پوسيده كردن بىشك ؛ پس گفت :
« الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ ناراً »
.
يعنى آنكه آتش در درخت سبز پنهان كرد او بر اعادت استخوانهاى پوسيده تواناتر بود ؛ پس گفت :
« أَ وَ لَيْسَ الَّذِي
[ 601 ر ]
خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ ، بَلى وَ هُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ . »
.
مىگويد ، او قادر نيست ، آنكه آسمانها و زمينها بيافريد ، بر آنكه مثل آن بيافريند ، بلى تواند ، يعنى آفريدن آسمان و زمين دشوارتر از اعادت استخوان پوسيده نيست ! چون انكار خلق آنها نمىكنيد چرا انكار بعث و نشور مىكنيد .
صادق گفت : اين جدال و مناظره است به احسن وجه ، زيرا كه قطع عذر كافران است و زايل كردن شبهتشان . و جدال به غير احسن آن باشد كه انكار حق كنى از بهر دفع باطل وى ، اين حرام بود و فاعلش عاصى .
عسكرى عليه السلام گويد مردى برخاست ، گفت : پس رسول مجادله