ميرداماد سيد محمد باقر بن شمس الدّين محمد حسينى استرآبادى « 1 » ؟ - 1041 ه ق
هنگامى كه انحطاط و سقوط سياسى و اجتماعى بر تمام نواحى دنياى اسلام سايه افكنده و آفاق عالم اسلامى در تاريكى شديد فرورفته بود و علم و كوشش فكرى از بيشتر پايتختهاى اسلام رخت بربسته و حوادث خونينى در عالم اسلامى به وجود آمده بود ، طوفانهاى ظلم و ستم بر قسمتى از دنياى اسلام حملهور مىشد و فقط صحبت از خون و شمشير بود و همين امر سبب و عاملى بسيار قوى در كمبود رجال و بزرگان علم و فكر در عالم اسلام شد .
ركود علمى و فكرى در آن روزگار كه به حق آن را بايد دورهء فترت ناميد ، بر جهان اسلامى فشار مىآورد . در چنين هنگامى باز قسمتهايى از عالم اسلام همچنان از نور معرفت و فرهنگ منور بود . افكار در آنجا پرورش مىيافت و نتايج و ثمراتى بزرگ از آن به دست مىآمد .
ايران و جبل عامل ، اين دو قسمت از عالم اسلام ، سهم بزرگترى در اين كار داشتند و از اين دو محل پربركت قواى فكرى انسانى آزاد مىشد و بيدارى علمى به صورت درخشانى در تمام رشتههاى علوم و معارف جلوهگرى مىكرد . مردانى بزرگ در اين دوره به وجود آمدند و جهان اسلام از وجود آنان بهرهمند شد . اينان قافلهسالاران و فرماندهان دانشجويان علم و ادب بودند . در اين ميان عدهاى از علماى شيعهء اماميه در كليهء رشتههاى معارف و فنون خودنمايى كردند و علم و معرفت به وسيلهء آنها جلوهء خاصى گرفت و رونق يافت و نسلهاى بعد از نتايج علوم آنها بهرهمند شدند .
يكى از مبرزترين علما در اين دوره محمد باقر حسينى استرآبادى معروف به ميرداماد است ، كه از پيشوايان حكمت و فلسفه و كلام و فقه و حديث و غيره بود . اين فيلسوف عظيم الشأن در قرن نهم هجرى و اوايل قرن دهم ظهور كرد و شخصيت علمى بزرگى در قسمتهاى مختلف فلسفه و منطق و علوم شريعت به شمار رفت . خونسارى او را چنين ستوده است : « متكلم حكيم . . . از اجلهء علماى معقول و منقول . . . پيشواى مبرز در فنون حكمت و ادبيات . . . ماهر در علوم عقلى بود » . « 2 »
شيخ حر عاملى كه خود يكى از بزرگان علم است دربارهاش گفته است : « عالم فاضل جليل القدر حكيم متكلم و ماهر در معقولات و معاصر با شيخ بهائى و شاعرى بلندپايه به
هامش
( 1 ) - مترجم كتاب حاضر افتخار مىكند كه از نوادههاى اين فيلسوف بزرگوار و فقيه عالىمقدار و يگانهء باتقوى و استاد الحكماء المتأخرين است .
( 2 ) - روضات الجنات ، ج 1 ، ص 115