آنان آمده نقل كرده است . همين مىرساند كه فيض به شدت بر صوفيان حمله نموده و آنها را شياد و دروغگو و بدعتگذار و تهمتزن معرفى كرده است .
هرطور باشد ملا محسن فيض از رجال بارز علم و فلسفه و اخلاق و حديث است .
وى تمام عمر خود را در راه علم و معرفت صرف كرد و هميشه در راه دانش ، جدى و كوشا و مفيد بود و بسيار بعيد است كه صاحبان مغزهاى بزرگ و فكور به خرافات تصوف و صوفيه معتقد شوند و به آنها ايمان داشته باشند ، چون خرافات آنان مبتنى بر تردستى و چشمبندى و حيله است . مردى ، چون فيض كاشانى با آن درجهء علمى ممكن نيست زير بار آن خرافات برود ، بديهى است قدر علما و مقام آنها بالاتر از اينهاست .
اما آراء او كه سبب حملهء ديگران بر او شده است به اين قرار است :
اول آنكه او به وحدت وجود قائل بوده و رسالهاى در اين مورد نوشته و چنان كه گفتهاند در آن رساله تصريح به وحدت وجود كرده است و فقيه معروف شيخ يوسف بحرينى مدعى ديرين آن رساله است ، اين رأى اگر نسبتش به او صحيح باشد ، انعكاسى از آراء استاد او صدر المتألهين است كه از او گرفته و تحت تأثير رأى استاد بوده است ، ( قبلا موضوع وحدت وجود را مورد بحث قرار دادهايم ) .
دوم - عقيدهء او به عدم خلود كافران در عذاب آتش .
سوم - گفتار او در باب آنكه اهل اجتهاد ، و لو از بزرگان علما باشند نجات نخواهند يافت . البتّه مىدانيد كه او اخبارى بوده و اخباريان بنا بر روش معروف خود اجتهاد را صحيح نمىدانند .
چهارم - گفتار و رأى او در باب آنكه شىء متنجس شىء ديگرى را نجس نخواهد كرد .
پنجم - رأى او در باب آنكه آب قليل از برخورد با نجاست نجس نمىشود ( از آن تأثير و انفعال نمىيابد ) .
ششم - به نظر او غنا حلال است . . .
آراء ديگر او در فقه كه مخصوص به خود او و بر خلاف رأى جمهور فقهاى شيعه است و البتّه آرائى است كه در حد خود ، وزن و اعتبار خود را در مرحلهء تشريع حفظ كرده است و بيشتر آنها نشاندهندهء شجاعت ادبى دانشمندان آزاد فكر است ، و به طورى كه ملاحظه مىكنيد بيشتر آن آراء در مسائل فرعى است و شايستهء اين همه حمله نيست و و به نظر مىرسد كه اوضاع اجتماعى آن روزگار موجب اين حملات شده باشد .
فلاسفة الشيعة حياتهم وآراؤهم ( فلاسفهء شيعه ) ( فارسي ) — صفحة 499
مساهمون: الشيخ عبد الله نعمة
ص٤٩٩