بدان سوى كشانده و اعتقاد من بر آن پايدار شده است ، و آن در شش مقصد بيان گرديده است : اول در امور عامه ، دوم در جواهر و اعراض ، سوم در اثبات صانع و صفات او ، چهارم در نبوت ، پنجم در امامت ، ششم در معاد . . . » . « 1 »
علاوه بر اين ، كتابهايى نيز در قلعههاى اسماعيليه تأليف كرده است كه قبلا بدانها اشارت شد . كتابهاى ديگرى در فروع گوناگون علوم رياضى و حكمت و جغرافى و طبيعى و موسيقى و تقويم و منطق و اخلاق و نجوم و موضوعات ديگر به فارسى و عربى تأليف كرده است كه از تمام آنها اين معنى به دست مىآيد كه خواجه نصير الدّين طوسى تمام همت و توجه خود را معطوف و مصروف به علوم نموده بود ، و گرنه نمىتوانست كتب يونان را ترجمه و آنها را شرح كند ، و آنهمه تأليفات و رسالههاى متعدد در شئون مختلف از رشتههاى معرفت تصنيف و تأليف كند . در عين حال اين همه تأليفات دلالت دارد بر اينكه قريحهء او بارآور و قدرت فكرى او در حد عالى بوده به بهطورىكه تأليفات او در پيشرفت علم و فكر تأثير بسيار زيادى داشته است ، و سارتون را وادار كرده است بگويد : « طوسى از اعاظم علماى اسلام و از بزرگترين رياضىدانهاى آنها است . » « 2 »
هامش
( 1 ) - تراث العرب العلمى ، ص 364
( 2 ) - براى شرح حال خواجه از منابع زير استفاده شد : روضات الجنات ، صص 605 - 611 ، الذريعة ، مجلدات يازدهگانهء چاپ شده ، الكنى و الالقاب ، ج 3 ، صص 208 - 210 ، تأسيس الشيعة ، صص 395 - 397 ، تراث العرب العلمى ، صص 356 - 364 ، تاريخ علم الفلك فى العراق ، صص 32 - 60 ، مجلهء العرفان ، م 47 ، ج 4 ، صص 330 - 335 . بايد اعتراف كرد كه كتاب تراث العرب العلمى ، بزرگترين منبع و مأخذ ما بود ، به علاوه از مدارك ديگرى نيز استفاده كرديم كه در پابرگها به برخى از آنها اشاره شد .