را به عربى ترجمه كردهاند . نسخهاى از چند فصل عربىشدهء آن را دارم كه نويسندهاش حسن بن محمد بن حسن ، غروب روز سهشنبه اول جمادى الثانى سال 901 هجرى از نوشتن آن فراغت يافته است . كتابى ارزنده است و صدر در موردش گفته است : « مثل آن تصنيف نشده است ، و جمعى از علما بر آن شرحهايى نوشتهاند . »
64 - الاخلاق الناصرية يا اخلاق ناصرى ، اين كتاب گم شده است « 1 » و ملخصى از كتاب طهارت ابن مسكويه است .
65 - كتاب خلافتنامه به فارسى .
66 - كتاب الشكل القطاع ، اين كتاب در نوع خود بىنظير است . غربيان آن را به لاتين و فرانسه و انگليسى ترجمه كردهاند ، و در قرنهاى متعدد مدرك و مرجع علماى اروپا بود كه معلومات خود را در مورد مثلثات مستوى و كروى « 2 » از آن مىگرفتند . اين كتاب مشتمل بر پنج مقاله و هريك متضمن چند شكل و چند فصل است :
مقالهء اول مشتمل بر نسبتهاى تأليفى و احكام آن است و 14 شكل دارد .
مقالهء دوم در شكل قطاع سطحى و نسبتهاى موجود در آن بوده و در 11 فصل است .
مقالهء سوم در مقدمات قطاع كروى است كه بدون آن نمىتوان از اشكال استفاده نمود ، و مشتمل بر سه فصل است .
مقالهء چهارم در بيان قطاع كروى و نسبتهاى واقع بر آن و مشتمل بر پنج فصل است .
مقالهء پنجم در بيان اصول و قواعدى است كه جانشين شكل قطاع در شناختن دايرههاى بزرگ است . اين مقاله مشتمل بر هفت فصل مىباشد .
برخى از فصول اين كتاب ، به بهطورىكه استاد طوقان مىگويد ، اقتباس از بحثهاى دانشمندانى است كه مشهور به رياضيات بودند ، امثال ثابت بن قره و بوزجانى ، و قسمتى از آنها مشتمل بر برهانهاى ابتكارى خود خواجه است كه در موارد متنوع عنوان نموده است .
خواجه نخستين كسى است كه حالات ششگانهء مثلث كروى قائمالزاويه را به كار برده و آن را در اين كتاب آورده است . هركس اين كتاب را مطالعه كند ، متوجه مىشود كه مطالب مزبور در جديدترين كتابهايى كه در باب مثلثات تأليف شده ، موجود است . « 3 »
67 - تحرير الكلام ، كتابى است كه در آن آورده است : « . . . اينك جواب آنچه را كه در مورد تحرير مسائل كلام از من پرسيدى مىدهم ، و به بهترين وضعى مرتب و منظم مىكنم ، و به غرر فرائد اعتقاد و نكات مسائل اجتهادى اشاره مىكنم ، به راهى كه دلايل و براهين مرا
هامش
( 1 ) - اين كتاب نه تنها گم نشده بلكه بارها هم به چاپ رسيده است . - به فهرست كتابهاى فارسى تأليف خانبابا مشار . - م .
( 2 ) - مستقيم الخط و منحنى الخط . منحنى در نجوم و مستقيم در سطوح به كار مىرود . - م .
( 3 ) - تراث العرب العلمى ، شرح حال خواجه خاصه جنبهء رياضى او كه مورد استفادهء ما بوده است .