ميان برداشت و با نقض نظريهء يونانى افسانهء عقول عشره و ملحقات آن از دستهء آرائى كه در هيئت قديم عنوان مىشد و مىگفتند افلاك زنده و عاقلند ، و داراى فكر و مدبر امور هستند ، همه را از پايه منهدم و ويران ساخت ، و اساس هيئت قديم را پيش از ولادت كوپرنيك و گاليله ، به چند قرن ، برهم ريخت . امرى كه در اين باب عجيب است اين است كه خواجه از ملاك همان قاعده استفاده كرده و دليل بر نقض آن آورده است . « 1 »
تأليفات خواجهء طوسى
تأليفات خواجه بسيار و بيشتر آنها در فلسفه و كلام و فلك و رياضيات است . برخى از آنها عبارتند از :
1 - تجريد الاعتقاد ، در كلام ، كه از كتابهاى پرارزش در اين موضوع است . اين كتاب مورد عنايت و اهتمام علما قرار گرفته و حاشيه و شرحهاى متعددى بر آن نوشتهاند ، و از كسانى كه بر آن شرح نوشتهاند ، علامهء حلى ، و حكيم قوشچى ، و فيلسوف عبد القادر لاهيجى و ديگران هستند ، اين شرحها با اصل چاپ شده و اخيرا در سال 1353 هجرى قمرى ، در چاپخانهء عرفان در صيدا با شرح علامه حلى به نام كشف المراد چاپ شده است و آن اولين و نخستين شرحى است كه مقاصد خواجه را روشن مىكند .
2 - شرح اشارات ابن سينا ، در فلسفه . اين كتاب با شرح فخر رازى بر اشارات در مطبعهء خيريهء مصر در سال 1325 هجرى به چاپ رسيده است . خواجه در اين شرح اشتباهات بسيارى از رازى و تناقضگوييهاى او را توضيح داده است .
3 - التذكرة فى علم الهيئة ، اين كتاب مختصر و جامع مسائل اين علم و مشتمل بر چهار باب است . اين كتاب نيز مورد اعجاب علما و عنايت آنان قرار گرفته و بر آن شرحها و حاشيهها نوشتهاند ، زيرا مؤلف آن شهرت زيادى در علم فلك داشته است . از كسانى كه آن را شرح كرده و يا بر آن حاشيه نوشتهاند :
يك : نظام الدّين نيشابورى صاحب تفسير كبير ، كه در حاشيهء تفسير طبرى چاپ شده است . و شرح او بر اين كتاب به نام توضيح التذكرة است .
دو : محمد بن على بن الحسين و شرح او به نام مقاصد التذكرة است .
سه : شريف گرگانى متوفى به سال 816 ه / 1413 م .
چهار : حكيم خضرى از شاگردان سعد الدّين تفتازانى كه شرح خود را به نام التكملة
هامش
( 1 ) - - رحلهء زنجانى ، ص 399