4 دوران تطور به سوى ادبيات فارسى درى
پيشروى اسلام و مراحل آغازى فارسى درى
پس از برافتادن دولت ساسانيان ، اشاعهء تدريجى اسلام در ايران آغاز شد ، و همگام با آن ، عربى نيز ، كه زبان متنهاى مقدس آن است ، رونق يافت . واژههاى تازى به زبان فارسى راه يافت . ايرانيان ، به تدريج آيين حضرت محمد ( ص ) را پذيرفتند ؛ چنانكه ، با گذشت زمان ، پيروان كيش زرتشت در اقليت ماندند و دستهاى از آنان به هندوستان مهاجرت كردند . در شمال ايران ، شاهزادهنشينهاى بومى ، تا اواسط سدهء پانزدهم ، موجوديت خود را حفظ كردند و بازماندگان دودمانهاى نجباى درجهء اول دوران ساسانى در اين نقاط فرمانروايى داشتند . در آنجا ، فارسى ميانه ، دستكم تا سدهء يازدهم ، مخصوصا در كتيبههاى باعظمت ( ميل رادكان ) به كار مىرفت . ايرانيان به خدمت تازيان درآمدند و در امور ديوانى و دربار غالبا شاغل مقامهاى مهمى بودند ( برمكىها ) . بالاخص ، سازمان ادارات دارايى ، در دوران امويان ( 661 - 750 ) ، در كف كارمندان ايرانى بود . در دوران عباسيان ، از سال ( 750 به بعد ) ، فعاليت عنصر ايرانى فزونى مىيابد ؛ مخصوصا ، در قيامهايى كه غالبا برپايهء نهضتهاى سوسياليستى صورت مىگيرد . اكثريت ايرانيان مسلمان دانشور ، در نهان ، به آيين كهن يا مانويت رغبتى دارند و ، مكرر ، مورد تعقيب خلفاى متعصب قرار مىگيرند . شگفت آنكه ، همان مردانى كه ترجمهء مهمترين و تكامليافتهترين پديدههاى ادبى فارسى ميانه را به تازى بر عهده داشتند