تقسيم اعضا به اعتبار ماده « 1 »
از اول مىگويم : « 2 »
پارهاى از اعضا ، از ماده منى به وجود مىآيند و آن اعضاى متشابه در اجزا مىباشند به استثناى گوشت و پيه ، و پارهاى ديگر از خون به وجود مىآيند ، مانند : گوشت و پيه بنا بر اين به جز اين دو عضو ، ديگر اعضاى مفرد بدن « 3 » از دو منى نر و منى ماده تكوّن مىيابند ، « 4 » جز اين كه بنابر نظريه اهل تحقيق از حكيمان ( معلم اول ) از منى مرد پديد مىآيد همانند به وجود آمدن پنير از پنيرمايه و از منى زن پديد مىآيد همانند به وجود آمدن پنير از شير « 5 » ، پس چنان كه منشأ بستن پنير در پنيرمايه است همچنين منشأ بستن صورت « 6 » ) جنين يا اعضاى مفرد ) در منى مرد مىباشد و چنان كه منشأ بسته شدن ( انعقاد )
هامش
( 1 ) اين تقسيم اعضاى مفرد مىباشد نه اعضاى مركب .
( 2 ) يعنى از ماده تكون شروع مىكنم .
( 3 ) اعضاى مفرد ( متشابه الاجزا ) به لحاظ ماده به دو دسته تقسيم مىشوند : 1 . اعضاى منوى مانند : استخوان ، غضروف ، رباط ، عصب ، وتر ، غشا ، وريدها و شريانها ، 2 . اعضاى دموى مانند : گوشت ، و شحم ( و سمين ) .
( 4 ) اين بحث در بر دارنده دو موضوع در رابطه با چگونگى توليد مثل مىباشد موضوع اول : آيا زنان نيز همانند مردان داراى ماده منى مىباشند ؟ در اين باره بين طبيبان و حكيمان اختلاف نظر ديده مىشود ، گروهى از حكيمان مانند معلم اول ( ارسطو ) معتقدند در زنان چيزى به نام منى وجود ندارد ، و آنچه از زنان ترشّح مىگردد رطوبتى شبيه به منى مىباشد كه به مجاز بدان اطلاق منى نمودهاند ؛ زيرا منى چنانچه گفته شده داراى پنج ويژگى مىباشد : 1 . سفيدى رنگ ؛ 2 . ايجاد لذت هنگام خروج ؛ 3 . جهش هنگام خروج ؛ 4 . نيروى بستن ؛ 5 . رائحهاى شبيه به شكوفه خرما .
گروهى از طبيبان مانند : جالينوس با ردّ اين نظريه مىگويد : در زنان نيز مانند مردان منى وجود دارد ؛ زيرا فرزندان به پدر و مادر خود شباهت دارند و اين شباهت ناشى از وجود ماده منى در آنان مىباشد دليل دوم بيشتر اعضاى مفرد بدن منوى است و منى مرد به تنهايى در ايجاد آنها كفايت نمىكند و دليل سوم وقوع احتلام در زنان و ديدن منى و استلذاذ از خروج آن مىباشد .
از تعابير ابن سينا در اينجا كه مىگويد دو منى نر و ماده و نيز در شفا استفاده مىشود كه معلم اول به وجود رطوبتى شبيه به منى در زنان اقرار دارد ، در غير اين صورت وجود اعضايى چون تخمدان و مجارى آن در زنان بيهوده مىباشد .
موضوع دوم : اين دو منى چگونه در تكون جنين نقش دارند جالينوس مىگويد : معلم اول معتقد است كه منى مرد در تكوّن جنين آميختگى و جزئيت ندارد ، ابن سينا در كتاب شفا ضمن رد سخن جالينوس مىگويد : معلم اول منى مرد را در تكوّن جنين آميخته مىداند ليكن به نحو فاعليت نه ماده قابلى ، در اينجا نيز با بيان تمثيل ( پنير و مايه پنير ) در واقع به نظريه حكما ( معلم اول ) اشاره دارد . ( گزيده از شرح آملى ، ص 181 )
( 5 ) براى تبيين بهتر موضوع به چگونگى ساخت پنير از زدن مايه پنير به شير ، تمثيل آورده شد .
( 6 ) مبدأ عقد صورت ، يعنى قوه فاعله كه در منى مرد است و مبدأ انعقاد صورت يعنى قوه منفعله كه در منى زن مىباشد .