لازم بود براى ادارهء امور سياسى و مذهبى منطقهء نو گشوده ، افرادى را تعيين كند تا در غياب وى ، بحرانى پيش نيايد و امور منطقه به طرز صحيحى اداره شود . از اين نظر ، « عتاب بن اسيد » را كه جوانى بردبار و خردمند بود و بيش از بيست بهار از عمر وى نگذشته بود ؛ در مقابل يك درهم به حكومت و فرماندارى مكه منصوب كرد و با اين عمل - كه يك جوان تازه مسلمان را به فرماندارى مكه نصب كرد و او را بر بسيارى از پيران و كهنسالان ترجيح داد - سدى از اوهام را شكست . پيامبر ، با اين عمل ثابت كرد كه نيل به مقامات و مناصب اجتماعى ، فقط و فقط در گرو لياقت و شايستگى است و هرگز كمى سن ، مانع از آن نيست كه در صورت شايستگى ، جوانى بزرگترين مقام و منصب اجتماعى را به دست آورد .
فرماندار مكه ، در يك اجتماع بزرگ رو به مردم كرد و گفت : پيامبر اسلام براى من حقوقى تعيين كرده است و من در سايهء آن از هر نوع هديه و كمك شما بىنيازم . . . « 1 »
حسن انتخاب ديگر پيامبر اين بود كه « معاذ بن جبل » را براى تعليم احكام و قرآن تعيين كرد . وى در ميان اصحاب پيامبر به فقاهت و آشنايى به احكام قرآن معروفيت داشت . حتى وقتى پيامبر او را براى داورى به سرزمين يمن اعزام نمود ، از وى پرسيد :
مدرك داورى شما در گشودن اختلافها چه خواهد بود ؟ وى گفت : كتاب خدا ( قرآن ) پيامبر گفت : اگر در آن موضوع ، تصريحى در كتاب خدا نباشد ، از روى چه قضاوت مىكنيد ؟ وى گفت : از روى قضاوتهاى رسول خدا ، زيرا من تمام داورىهاى شما را در موضوعات گوناگون ديده و در خاطر ثبت نمودهام . اگر جريانى پيش آيد كه موضوع آن با يكى از داورىهاى شما همانند باشد ، از داورىهاى پيامبر استفاده كرده و بر طبق آن قضاوت مىكنم .
رسول خدا ، براى بار سوم گفت : اگر جريانى پيش آيد و دربارهء آن تصريحى در كتاب خدا و قضاوتى از من نباشد ؛ در اين صورت چه مىكنى ؟ گفت اجتهاد و كوشش
هامش
( 1 ) . سيرهء ابن هشام ، ج 2 ، ص 500 .