رأى دادند كه اگر اين پيمان به دستور خداست ، قبول مىكنيم و اگر نظر شخصى آن حضرت است كه نظر ما را مىخواهند ، تصور مىكنيم كه قرارداد در همين جا متوقف شود و از تصويب نهايى نگذرد ، زيرا ما در هيچ يك از ادوار به اين قبايل باج ندادهايم و يك نفر از اين دستهها جرأت نداشت دانهاى از خرماهاى ما را از طريق زور و فشار ببرد ، چه رسد كه الآن در پرتو عنايات خدا و راهنمايىهاى حضرتت اسلام آورده و با اين دين ، گرامى و عزيز شدهايم .
به خدا سوگند ! ما تقاضاى باطل و پوچ آنها را با شمشير پاسخ مىدهيم ، تا به حكم الهى كار فيصله پيدا كند . « 1 »
پيامبر فرمود : علت اينكه من به فكر چنين قراردادى افتادم ، اين بود كه ديدم شما هدف سپاه عرب قرار گرفته و از هر سو مورد هجوم واقع شدهايد ؛ چاره را در اين ديدم كه از اين طريق اتفاق دشمن را برهم بزنم . اكنون كه فداكارى شما بر من آشكار شد ، من قرارداد را متوقف ساخته و به شما مىگويم - و به گفتهام ايمان دارم - كه خداوند پيامبر خود را خوار نساخته و وعده خود را در پيروزى توحيد بر شرك عملى خواهد كرد . در اين لحظه ، « سعد بن معاذ » با كسب اجازه مطالب نامه را پاك كرد و گفت : بتپرستان هرچه مىخواهند در حق ما انجام بدهند ، ما ملت باج دهى نيستيم . « 2 »
عواملى كه سپاه عرب را متفرق ساخت
1 . نخستين عامل پيروزى ، گفتوگوهاى نمايندگان پيامبر با سران قبايل « غطفان » و « فزاره » بود ، زيرا اين قرارداد اگر چه به تصويب نهائى نرسيد ، نقض آن نيز اعلام نشد . قبايل مزبور از اين طريق با متفقين خود دودل شده و روز به روز در انتظار امضاى قرارداد مزبور بودند و هر موقع از آنها تقاضاى حمله عمومى مىشد ، آنان به
هامش
( 1 ) . و اللّه لا نعطيهم إلّا السيف حتى يحكم اللّه بيننا و بينهم .
( 2 ) . سيره ابن هشام ، ج 2 ، ص 223 و بحار الانوار ، ج 20 ، ص 252 .