آينده جنگ « احد » به خوبى نشان داد كه اين « دهليز » فوق العاده حساس بوده است و شكست بعدى مسلمانان پس از پيروزى ، از اين جهت بود كه تيراندازان ، بىانضباطى كردند و اين سنگر حساس را خالى گذاردند و دشمن شكست خورده و فرارى با يك حمله دورانى سريع ، همراه با غافلگيرى ، از پشت سر به دهانهء دهليز حمله كرد .
دستور مؤكد پيامبر به تيراندازان كه مطلقا از جاى خود حركت نكنند ، حاكى از اطلاع كامل او از اصول نظامى بود و نبوغ نظامى فرمانده ، ضامن پيروزى قطعى نيست ، در صورتى كه سربازان بىانضباطى كنند .
تقويت روحيهء سربازان
پيامبر در نبردها از تقويت روانى سربازان غفلت نمىفرمود . اين بار نيز كه هفتصد تن ( پس از جدا شدن سيصد نفر در نيمه راه ) مسلمان در برابر سه هزار نفر قرار گرفته بودند ، رسول خدا با انشاى خطبهاى روحيهء جنگآوران را تقويت كرد .
« واقدى » مورخ بزرگ اسلام مىگويد :
پيامبر پنجاه تيرانداز بر تنگهء « عينين » نصب كرد و كوه احد را پشت سر و مدينه را پيش رو قرار داد و در حالى كه پياده راه مىرفت صفوف را منظم و جايگاه هر افسرى را معين مىكرد . دستهاى را مقدم و گروهى را مؤخر مىساخت . او به قدرى در تنظيم صفوف دقت مىكرد كه هرگاه شانه سربازى جلوتر بود فورا او را به عقب مىبرد .
پيامبر پس از منظم كردن صفوف ، رو به مسلمانان كرد و فرمود :
من شما را به آنچه خدا مرا به آن سفارش كرده ، تذكر مىدهم : فرمان خدا را اطاعت كنيد ، از مخالفت او بپرهيزيد . . .
سپس افزود :
مبارزه با دشمن مشكل و پرزحمت است و كمتر كسى است كه در برابر او مقاومت كند ،