رثاء - مرثيه
رجز
شعرهاى حماسى كه جنگاوران در ميدانهاى نبرد مىخوانند . « رجز ، نام يكى از بحور شعرى عربى است كه نوعى تحرّك و روانى در آن است . در گذشته و دوران جاهليّت ، از اين وزن شعر ، بيشتر در اشعارى كه جنبهء مبارزه ، دشنام يا تفاخر داشته استفاده مىشده است . به كارگيرى اين وزن و آهنگ در شعرهاى حماسى كه مبارزان در ميدانهاى جنگ مىخواندند ، سبب شده كه به آن اشعار ، رجز گويند . معمولا رجز ، ابياتى كوتاه داشته و به صورت ارتجالى در ميدان سروده مىشده است . از اين رو گاهى هم خطاهاى دستورى و ادبى دارد . » « 1 » بيشتر افراد ، هنگام رجز خواندن در ميدان مبارزه ، اشعار شعراى عرب را كه با حال و وضع آنان مطابق بود مىخواندند و اگر خود جنگجو طبع شعر داشت ، فى البديهه در وصف و معرّفى خويش شعر مىسرود و نام خود و پدر و قبيله و سوابق دليريهاى خود و قبيلهاش را در آن بيان مىكرد . رجز ، هم براى تقويت نيرو و روحيّهء خود بود ، هم براى ترساندن رقيب . « رجز ، سرود نظامى رايج در آن دورهها بود كه جنگاوران در اثناء جنگ ، آن را مىخواندند و به شجاعت و قهرمانيهاى خويش مىباليدند و دشمنانشان را به كشتن و تار و مار كردن تهديد مىكردند . رجز در آن ميدانهاى نبرد ، مانند يك سلاح پيكار مؤثّر بود و رزمآوران همانگونه كه بر شمشيرها و تيرها و نيزهها اعتماد مىكردند ، بر رجزهاى خود نيز تكيه مىكردند . » « 2 »
در كربلا نيز ، حسين بن على « ع » و فرزندان و برادران و يارانش در ميدانهاى نبرد ، رجز مىخواندند . رجزهايى كه اصحاب امام روز عاشورا مىخواندند ، نمايانگر عقيده و هدفى كه در راه آن از شهادت استقبال مىكردند و انگيزهء جهادشان بود ، كه در چه راهى و براى چه هدفى است و نشان دهندهء يقين ، ثبات قدم ، آگاهى و بصيرتشان بود . مثلا حضرت ابا الفضل ، گفته است :
و اللّه ان قطعتموا يمينى * انّى احامى ابدا عن دينى
كه گوياى حمايت از آيين است . قاسم بن حسن « ع » رجز مىخواند كه : « ان تنكرونى فانا ابن الحسن . . . » . عمرو بن جناده رجز مىخواند :
هامش
( 1 ) - دائرة المعارف الاسلاميه ، ج 10 ، ص 50 به بعد ( نقل به تلخيص ) .
( 2 ) - حياة الإمام الحسين ، ج 3 ، ص 155 .