واجب است پذيرفتن سخن ايشان است كه على قبل از همه اسلام آورده است ، و مسلمان جز بر بالغ اطلاق نمى شود ، همانگونه كه اسم كافر جز بر بالغ اطلاق نمى - شود . علاوه بر آنكه افراد يازده ساله - يعنى مردان مناطق گرمسير و حجاز - بالغند و فرزند از آنان پديد مى آيد . آنچنان كه راويان روايت كردهاند كه عمرو بن عاص از پسرش عبد الله فقط دوازده سال بزرگتر بوده است كه در اين صورت لازم است در كمتر از يازده سالگى هم بالغ شده باشد . همچنين روايت شده است كه محمد بن على بن عبد الله بن عباس ، از پدرش على بن عبد الله يازده سال كوچكتر بوده است . وانگهى در اين صورت لازم است جاحظ عبد الله بن عباس را به هنگام رحلت حضرت پيامبر ( ص ) مسلمان حقيقى و مطيع نسبت به اسلام و پاداش داده شده از سوى خداوند نداند كه او در آن هنگام ده ساله بوده است . اين موضوع را هشيم ، از سعيد بن جبير ، از ابن عباس ، نقل مىكند كه مى گفته است : پيامبر ( ص ) رحلت فرمود و من ده ساله بودم .
جاحظ مى گويد : اگر بگويند شايد على در هفت يا هشت سالگى به مرحلهيى از هوش و زيركى خردمندى و حدس زدن درست و كشف كردن سر انجام كارها رسيده است كه به يارى ان شناخت آنچه را كه بر شخص بالغ واجب و اقرار به آن جايز بوده است داشتهاست ، به آنان پاسخ داده مىشود كه ما طبق ظواهر احوال و آنچه كه طبايع كودكان را بر آن سرشته است قضاوت مى كنيم و نمى توانيم با استناد به شايد و ممكن است بسنده كنيم و ما نمى دانيم . شايد همان گونه كه مى گوييد داراى فضيلت زيركى بوده است و شايد هم در آن داراى كاستى بوده است .
جاحظ مى گويد : اين سخن در صورتى درست است كه على عليه السلام در عالم غيب در هفت و هشت سالگى اسلامى چون اسلام افراد بالغ آورده باشد و گر نه حكم ظاهرى در اين گونه موارد اين است كه او و امثال او كه مسلمان مى شوند ، به سبب تربيت مربى و تلقين قيم و زحمت و پرورش پرورش دهندگان است .
اما در وادى تحقيق چنين ادعايى كه كودكى در هفت هشت سالگى اسلام شخص بالغ دارد جايز نيست ، كه اگر على در هفت يا هشت سالگى مسلمان شده باشد بايد چگونگى تفاوت ميان پيامبران و كاهنان و فرستادگان و جادوگران و تفاوت ميان پيامبر و منجم را بداند . و بايد حيلهگرى افراد زرنگ را از موضع حجت باز شناسد ،
جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ( فارسى ) — صفحة 326
مساهمون: ابن أبي الحديد
ص٣٢٦