سورهء برائت در ميان همهء سورههاى قرآن اين وضع استثنايى را دارد كه فاقد بِسْمِاللَّه است و بِسْمِاللَّه در اول اين سوره نيست . حالا چرا اين سوره فاقد بِسْمِاللَّه است ؟ آيا اين سوره يك سورهء مستقل است و يا دنبالهء سورهء انفال است و سورهء جداگانهاى نيست و از اين جهت بِسْمِاللَّه ندارد ، زيرا در احاديث وارد شده كه وقتى آيات قرآن نازل مىشد مسلمين اين مطلب را كه آيا يك سوره تمام شده است و سورهء ديگرى است يا دنبالهء سورهء پيشين است ، با « بسم اللَّه الرحمن الرحيم » مىفهميدند ، يعنى وقتى كه آيه نازل مىشد اگر با « بسم اللَّه الرحمن الرحيم » شروع مىشد ، اين امر علامت اين بود كه اين آيات يك سورهء مستقل است . پس بعضىها مىگويند « برائت » از اين جهت بِسْمِاللَّه ندارد كه سورهء مستقلى نيست ، و بعضى ديگر مىگويند علت اينكه بِسْمِاللَّه ندارد اين نيست بلكه اين آيات سورهء مستقلى است ليكن چون اين سوره ، سورهء اعلام خشم و اعلام غضب است و بِسْمِاللَّه آيهء رحمت است ، از اين جهت بِسْمِاللَّه در اول اين سوره نيامده است .
در اين سوره ، ما به مسائل زيادى برمىخوريم كه اين مسائل بيشتر در اطراف دو سه مطلب است : يكى دربارهء روابط مسلمانان با مشركان . مشرك يعنى كسى كه در پرستشهاى رسمى غيرخدا را پرستش مىكند مثل همان بتپرستهاى عربستان يا ستارهپرستان يا خورشيدپرستان يا انسانپرستها يا آتشپرستها كه در دنيا بودهاند ، و واقعاً انسان يا ستاره يا آتش يا خورشيد و يا دريا را پرستش مىكردهاند . مشركين از نظر قرآن حسابشان با ساير غير مسلمانان يعنى افراد موحد و خداپرست - مخصوصاً آنها كه به يكى از اديان آسمانى كه ريشهاى دارد معتقدند فرق مىكند .
« مشرك » از نظر روابط مسلمان با غير مسلمان يك وضع دارد و غير مشرك كه قرآن آنها را اهل كتاب مىگويد وضع ديگرى دارد كه بعد انشاءاللَّه در همين سوره توضيح خواهيم داد .
پس يك قسمت از بحث ، مربوط به مشركين است و ابتدا هم از مشركين شروع مىشود . قسمتى از آيات اين سوره مربوط به اهل كتاب است ، غير مسلمانانى كه خود را پيرو يكى از كتابهاى آسمانى سابق مىدانند يعنى يهوديها و مسيحيها و حتى مجوسها . يك قسمت از اين سوره بحث دربارهء منافقان است . دربارهء منافقان هم در اين سوره زياد بحث شده است . منافقان يعنى كسانى كه متظاهر به اسلامند ولى در قلبشان و در عمق روحشان مسلمان نيستند ، كافرند ، غير مسلمانند ، و در نتيجه
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 346
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٣٤٦