را براى اصحابش توصيف كرد ، اصحاب گفتند اينها كه چيزى نيستند . نتيجه اين شد كه مسلمين با قوّت قلب بر كفار تاختند و كفار در ابتدا با قوّت قلب بر مسلمين تاختند ولى بعد روحيهشان را باختند و شكست خوردند با اينكه تعدادشان تقريباً سه برابر مسلمين بود و تجهيزاتشان از آذوقه و شمشير و زره و سپر و غيره ، طرف مقايسه با تجهيزات مسلمين نبود .
حال قرآن ايندو را ذكر مىكند كه ما چگونه اسباب فراهم كرديم . مىفرمايد : اذْ يُريكَهُمُ اللَّهُ فى مَنامِكَ قَليلًا اى پيغمبر ! ياد كن آن وقت را كه خدا اينها را در خواب به تو نماياند اما كم نماياند ؛ تو هم خيال كردى همهء آنها هميناند . وَ لَوْ اريكَهُمْ كَثيراً لَفَشِلْتُمْ اگر خدا در خواب اينها را زياد به تو نشان مىداد و تو هم قهراً همان حقيقتى را كه ديده بودى نقل مىكردى ، همهتان سست مىشديد وَ لَتَنازَعْتُمْ فِى الْامْرِ اختلاف مىكرديد ، بعضى مىگفتند با اينكه آنها زيادند برويم ، و بعضى مىگفتند حالا كه آنها اينقدر زيادند نرويم . وَلْكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ اما خدا اين كار را كرد [ و شما را به سلامت داشت . ] انَّهُ عَليمٌ بِذاتِ الصُّدورِ خدا آگاه است به آنچه كه در سينهها و دلهاست .
وَ اذْ يُريكُموهُمْ اذِ الْتَقَيْتُمْ فى اعْيُنِكُمْ قَليلًا و آنگاه كه در وقت التقا يعنى در برخورد اول ، آنها را در چشم شما كم نماياند وَ يُقَلِّلُكُمْ فى اعْيُنِهِمْ و شما را هم در چشم آنها كم نماياند . لِيَقْضِىَ اللَّهُ امْراً كانَ مَفْعولًا خدا كارى را كه مىخواهد انجام دهد و قضاى حتمىاش اين است كه آن كار را بكند ، با اين وسائل انجام مىدهد . وَ الَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْامورُ همهء كارها به سوى خداوند بازگردانده مىشود .
بعد از اين آيات ، چند آيه داريم كه آداب جهاد را ذكر مىكند : يا ايُّهَا الَّذينَ امَنوا اذا لَقيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتوا وَ اذْكُرُوا اللَّهَ كَثيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحونَ اى اهل ايمان ! آنگاه كه با دشمن در ميدان جنگ روبرو مىشويد ، پابرجا و محكم بمانيد . اول دستور ثبات است .
در آيهء ديگر مىفرمايد : انَّ اللَّهَ يُحِبُّ الَّذينَ يُقاتِلونَ فى سَبيلِهِ صَفّاً كَأَنَّهُمْ بُنْيانٌ مَرْصوصٌ « 1 » خدا آن جمعيتى را دوست مىدارد كه در راه او مىجنگند ، صفى تشكيل مىدهند مثل ديوارى روئين . اولين دستور ، ثبات است و ايستادگى و استقامت .
مواظب باشيد روحيهتان را نبازيد ، فرار نكنيد .
وَ اذْكُرُوا اللَّهَ كَثيراً در همان حال خدا را زياد ياد كنيد ، خدا را فراموش نكنيد .
هامش
( 1 ) . صف / 4 .