دربارهء منازل عالى سالكان سودى ندارد . ما اگر مرد عمل باشيم ، بايد ببينيم اولين منزل قرب و سلوك به سوى پروردگار كدام منزل است ، كدام مرحله است و ما عبوديت و عبادت خودمان را از كجا شروع كنيم .
اولين منزل سلوك به خداوند ، منزل « توبه » است . امشب مىخواهم بحث خودم را در اطراف توبه ادامه بدهم .
تحليل توبه از نظر روانى
توبه يعنى چه ؟ توبه از نظر روانى براى انسان چه حالتى است و از نظر معنوى براى انسان چه اثرى دارد ؟ در نظر بسيارى از ما توبه يك امر بسيار سادهاى است ؛ هيچ وقت به اين فكر نيفتادهايم كه توبه را از نظر روانى تحليل كنيم . اساساً توبه يكى از مشخصات انسان نسبت به حيوانات است . يعنى انسان بسيارى مميزات و مشخصات و كمالات و استعدادهاى عالى دارد كه هيچ كدام از آنها در حيوانات وجود ندارد ؛ يكى از اين استعدادهاى عالى در انسان ، همين مسئلهء توبه است . توبه به معنى و مفهومى كه ان شاء اللَّه براى شما شرح مىدهم ، اين نيست كه ما لفظ اسْتَغْفِرُاللَّهَ رَبّى وَ اتوبُ الَيْه را به زبان جارى كنيم ؛ از مقولهء لفظ نيست . توبه يك حالت روانى و روحى و بلكه يك انقلاب روحى در انسان است كه لفظ اسْتَغْفِرُاللَّهَ رَبّى وَ اتوبُ الَيْه بيان اين حالت است نه خود اين حالت ، نه خود توبه ، مثل بسيارى از چيزهاى ديگر كه در آنها لفظْ خودش آن حقيقت نيست بلكه مبيّن آن حقيقت است . اينكه ما روزى چندين بار مىگوييم اسْتَغْفِرُاللَّهَ رَبّى وَ اتوبُ الَيْه نبايد خيال كنيم كه روزى چند بار توبه مىكنيم . ما اگر روزى يك بار توبهء واقعى بكنيم ، مسلّماً مراحل و منازلى از قرب به پروردگار را تحصيل مىكنيم .
مقدمهاى مىخواهم عرض كنم ، توجه بفرماييد . تفاوتى ميان جمادات و نباتات و حيوانات وجود دارد و آن اين است كه جمادات اين استعداد را ندارند كه در مسيرى كه حركت مىكنند ، خودشان از درون خودشان تغيير مسير و تغيير جهت بدهند ، مثل حركتى كه زمين به دور خورشيد يا به دور خودش دارد يا حركاتى كه همهء ستارگان در مدار خودشان دارند يا حركت سنگى كه از ارتفاع رها مىشود و به طرف زمين مىآيد . اين مسير مسلّم و قطعى است ؛ يعنى سنگى را كه شما رها مىكنيد و در يك مسير معين حركت مىكند ، در همان مسير و در همان جهت به