وقتى او را به عظمت شناختم ، غير او هرچه را مىبينم كوچكتر از اين مىبينم كه بگويم هست .
كه جايى كه درياست من چيستم * گر او هست حقّا كه من نيستم
وقتى شما مىگوييد الله اكبر ، اگر از عمق روح و دل بگوييد ، عظمت الهى در نظرتان تجسم پيدا مىكند . وقتى كه عظمت الهى در دل شما پيدا شد ، محال است كسى به نظرتان بزرگ بيايد ، محال است از كسى بترسيد ، در مقابل كسى خضوع و خشوع كنيد . اين است كه بندگى خدا آزادىآور است . اگر انسان خدا را به عظمت بشناسد ، بندهء او مىشود و لازمهء بندگى خدا آزادى از غير خداست . گفت :
نشوى بنده تا نگردى حر * نتوان كرد ظرف پر را پر
چند گويى كه بندگى چه بود * بندگى جز شكندگى نبود
بندگى خدا هميشه مساوى است با آزادشدن از غير خدا ؛ چون ادراك عظمت الهى هميشه ملازم است با ادراك حقارت غير خدا ، و وقتى انسان غير خدا را هرچه بود حقير و كوچك ديد ، محال است حقير را از آن جهت كه حقير است بندگى كند .
حقير را انسان به غلط عظيم مىبيند كه بندگى مىكند .
اذكار ديگر نماز مثل سُبْحانَ اللَّه ، الْحَمْدُ للَّهِ ، سُبْحانَ رَبِّىَ الْعَظيمِ وَ بِحَمْدِه ، سُبْحانَ رَبِّىَ الْاعْلى وَ بِحَمْدِه و « شهادت » ها هر كدام رمزى دارند .
شخصى از حضرت على عليه السلام سؤال كرد : چرا ما در هر ركعت نماز دو بار سجده مىكنيم ؟ همينطور كه يك بار ركوع مىكنيم يك بار هم سجده كنيم . چه خصوصيتى در خاك است ؟ ( البته مىدانيد كه سجده يك خضوع بالاتر و خشوع بيشترى از ركوع است ؛ چون سجده اين است كه انسان آن عزيزترين عضوش را - عزيزترين عضو انسان سر است ، آنجا كه مغز انسان قرار گرفته است و در سر هم عزيزترين نقطه پيشانى است - به علامت عبوديت روى پست ترين چيز يعنى خاك مىگذارد ، جبين بر خاك مىسايد ، اينطور در مقابل پروردگار اظهار كوچكى مىكند . ) .
اميرالمؤمنين اين آيه را خواند :
منها خلقناكم و فيها نعيدكم و منها نخرجكم تارة اخرى
« 1 » . اول كه سر بر سجده مىگذارى و برمىدارى يعنى
منها خلقناكم .
همهء ما از
هامش
( 1 ) طه / 55 .