سوسياليسم
1 . يك بحث درباره سوسياليسم آن است كه آيا حتماً فرزند و مولود كاپيتاليسم است ، آنطور كه كمونيستها مىگويند ، و نمىتوانسته قبلًا وجود پيدا كند ، زيرا محصول نوعى روابط اقتصادى است كه جز بعد از عبور از فئوداليسم و كاپيتاليسم نمىتواند وجود پيدا كند « 1 » ، چنان كه كمونيستها مىگويند ؟ البته نبايد اشتباه شود و گفته شود سوسياليسم يك ضرورت به اصطلاح وقتيّه است و فقط زمان ، مشخص و مبيّن ضرورت آن مىباشد ، يعنى ضرورت آن را با زمان بايد مشخص ساخت ، نظير انخساف و انكساف خورشيد و ماه ؛ بلكه ضرورت مشروط است . بر فرض اوّل انسانها نمىتوانند عامل به شمار روند يا آن را تسريع كنند يا تعويق اندازند ؛ و در فرض دوم انسانها قادرند ولى تحت همان شرايط . البته فرضيه سوم فرضيه ماست كه مىگوييم مشروط است ولى مشروط به رشد روحى و كمالى مردم و بس .
2 . مسئله ديگر تعريف سوسياليسم است قطع نظر از مرحله تحقق . در صفحه 13 كتاب نامبرده مىگويد :
هامش
( 1 ) رجوع شود به صفحات 8 - 14 سوسياليسم از مجموعه چه مىدانم ؟