كرده ، چهره خود را تغيير داده است ، از زاويه ديگر مىبيند و از مجراى ديگر وارد مىشود ، از راه حقوق ، از راه حق طبيعى بشر ، از راه حق آزادى ، از راه اينكه جنگ به طور كلى بر خلاف حق آزادى است ، آزادى عقيده ، آزادى اراده ، آزادى انتخاب مذهب ، انتخاب مليت و غيره . ما از هر دو زاويه به مطلب نظر مىافكنيم ، هم از زاويه اخلاقى و معيارهاى اخلاقى و هم از زاويه حقوق انسانى و با معيارهاى جديد انسانى . جواب اين مسئله را هم جلسه پيش ذكر كردم . جواب خيلى واضح و روشنى است كه اين ، حرف درستى نيست .
تجاوز بد است نه جنگ ، و هر جنگى تجاوز نيست
صلح البته خوب است ، شك ندارد . جنگ هم به معنى تهاجم به افراد ديگر و به مردمى كه آن مردم نسبت به اين مهاجم كارى ندارند و نسبت به اين اجتماع هم كارى ندارند ، تهاجم براى تصرف سرزمينشان و ربودن اموالشان يا براى برده ساختن آنها و زير نفوذ و حكم قرار دادن آنها ، شك ندارد كه بد است . آنچه بد است تجاوز است . تجاوز بد است ، ولى هر جنگى از طرف هر كسى تجاوز نيست ، ممكن است تجاوز باشد و ممكن است جوابگويى به تجاوز باشد ، چون جواب تجاوز را گاهى بايد با زور داد يعنى راهى غير از زور براى جواب دادن به تجاوز نيست .
صلح ، نه تسليم و تحمل ذلت
يك دين اگر دين جامعى باشد بايد فكر آن روز را كرده باشد كه اگر [ پيروانش ] مورد تجاوز قرار گرفتند و يا اگر فرضاً خودشان مورد تجاوز قرار نگرفتند مردم ديگرى مورد تجاوز قرار گرفتند ، چه كنند ؟ براى اينجا بايد قانون جنگ و جهاد مقرر كنند . مىگويند صلح خوب است . ما هم قبول داريم صلح خوب است ، اما تسليم و ذلت چطور ؟ تسليم و ذلت هم خوب است ؟ ! اگر دو قدرت با هم رو به رو بشوند و طرفدار مسالمت باشند ، هركدام از اينها بخواهد به اصطلاح امروز همزيستى مسالمت آميز داشته باشد ، نه اين بخواهد به آن تجاوز كند و نه آن بخواهد به اين تجاوز كند ، بلكه بخواهند با هم در حال آشتى باشند با حقوق متقابل ، با احترام متقابل ، اسمش صلح است و خوب است و بايد باشد . اما يكوقت هست يك طرف متجاوز است ، طرف ديگر به عنوان اينكه جنگ بد است تسليم در برابر او است ،