ائمه عليهم السلام در كمال صراحت اين مطلب را ادا كردند . در حديث معروفى كه جوامع حديث از جامع بزنطى نقل كردهاند فرمودهاند : عَلَيْنا الْقاءُ الْاصُولِ وَ عَلَيْكُمُ التَّفريعُ ( يا عَلَيْكُمْ انْ تَفَرَّعوا ) يعنى وظيفه ما اين است كه اصول و كليات را بيان كنيم و وظيفه شماست كه فروع و شاخهها را از اين اصول استخراج و استنباط كنيد . به عبارت ديگر وظيفه شما اجتهاد و استنباط است . ابن ادريس حلّى كه از اكابر صاحبنظران فقهاى شيعه است و حريت رأى خاصى دارد ، با اينكه خبر واحد را نمىپذيرد و به آن عمل نمىكند ، اين حديث را در مستطرفات كتاب سرائر به عنوان اصل مسلّم آورده است و از اينجا معلوم مىشود كه اين اصل در ميان شيعه و در فقه شيعه از مسلّمات بوده است .
در خطبه 85 نهج البلاغه كه با جمله « عِبادَاللَّهِ ، انَّ مِنْ أَحَبِّ عِبادِ اللَّهِ الَيْهِ عَبْداً اعانَهُ اللَّهُ عَلى نَفْسِهِ » آغاز مىشود جملهاى هست كه مفيد همين مطلب است . على عليه السلام در قسمت اول اين خطبه صفات و مشخصات عالم ربّانى را و در قسمت دوم آن مشخصات عالمان بىعمل و خيالبافان را ذكر مىكند « 1 » . على عليه السلام از جمله صفات عالمان ربّانى اين صفت را بيان مىكند : قَدْ نَصَبَ نَفْسَهُ لِلَّهِ سُبْحانَهُ فى ارْفَعِ الْامُورِ مِنْ اصْدارِ كُلِّ وارِدٍ عَلَيْهِ وَ تَصْييرِ كُلِّ فَرْعٍ الى اصْلِهِ يعنى در مقام اخلاص و به سبب اخلاص نيت و افاضه حكمت بر او بدانجا رسيده است كه خود را در مرتفعترين قلهها قرار داده است ، در اين مقام مرتفع قرار گرفته كه هر مشكلى و مسئله غامضى بر او وارد شود جواب و حل آن مسئله را صادر مىكند و هر فرعى را به اصل خود برمىگرداند .
از مجموع آنچه گفتيم معلوم شد كه مخالفت ائمه اهل بيت با قياس براساس دعوت به جمود و « ظاهريّت » نبوده است ، بلكه بر اين اساس بوده است كه نيازى به تشريعات من عندى نيست ، آنچه بدان نياز است و بايد جولانگه عقل و علم و فكر علما قرار گيرد اجتهاد و استنباط و استخراج فروع از اصول و ردّ فروع بر اصول و بالاخره تطبيق صحيح كليات اسلامى بر قضايا و حوادث است كه هيچ گاه متوقف نمىشود و تحت حصر نمىآيد و به تبع وسعت ابعاد مكانى و زمانى زيادتر مىشود .
هامش
( 1 ) سيد رضى عنوان خطبه را چنين ذكر مىكند : « و هى فى صفات المتقين و صفات الفساق » ولى تدبر كامل در خطبه نشان مىدهد كه در توصيف علماى ربّانى و عالمان بىعمل است .