يعنى بيش از مقدارى كه مرد در ساختن زن مىتواند تأثير داشته باشد زن در ساختن مرد تأثير دارد . اين خودش مسألهاى است كه نمىخواهم امشب دربارهء آن بحث كنم .
آيا مرد روح و شخصيت زن را مىسازد ( اعمّ از اينكه زن به عنوان مادر باشد يا به عنوان همسر ) يا نه ، اين زن است كه فرزند و حتى شوهر را مىسازد ؟ مخصوصاً در مورد شوهر ، آيا زن بيشتر شوهر را مىسازد يا شوهر بيشتر زن را ؟ حتماً تعجب خواهيد كرد كه عرض كنم آنچه كه تحقيقات تاريخى و ملاحظات روانى ثابت كرده است اين است كه زن در ساختن شخصيت مرد بيشتر مؤثر است تا مرد در ساختن شخصيت زن . بدين جهت است كه تأثير غير مستقيم زن در ساختن تاريخ ، لامنكر و غير قابل انكار است . اينكه زن مرد را ساخته است و مرد تاريخ را ، خودش داستانى است و يك مبحث خيلى مفصل .
سه شكل نقش مستقيم زن در ساختن تاريخ :
1 . زن ، « شيء گرانبها » و بدون نقش
حال ببينيم نقش مستقيم زن در ساختن تاريخ چگونه است و چگونه بايد باشد و چگونه مىتواند باشد ؟ به سه شكل مىتواند باشد : يكى اينكه اساساً زن نقش مستقيم در ساختن تاريخ نداشته باشد ، يعنى نقش زن منفى محض باشد . در بسيارى از اجتماعات براى زن جز زاييدن و بچه درست كردن و ادارهء داخل خانه نقشى قائل نبودهاند ؛ يعنى زن در اجتماع بزرگ نقش مستقيم نداشته ، نقش غير مستقيم داشته است ، به اين ترتيب كه او در خانواده مؤثر بوده و فردِ ساختهء خانواده در اجتماع مؤثر بوده است . يعنى زن مستقيماً بدون اينكه از راه مرد تأثيرى داشته باشد ، به هيچ شكل تأثيرى در بسيارى از اجتماعات نداشته است . ولى در اين اجتماعات زن على رغم اينكه نقشى در ساختن تاريخ و اجتماع نداشته است ، بدون شك و بر خلاف تبليغاتى كه در اين زمينه مىكنند ، به عنوان يك شيء گرانبها زندگى مىكرده است ؛ يعنى به عنوان يك شخص ، كمتر مؤثر بوده ولى يك شيء بسيار گرانبها بوده و به دليل همان گرانبهايىاش بر مرد اثر مىگذاشته است ؛ ارزان نبوده كه در خيابانها پخش باشد و هزاران اماكن عمومى براى بهرهگيرى از او وجود داشته باشد ، بلكه فقط در دايرهء زندگى خانوادگى مورد بهرهبردارى قرار مىگرفته است . لذا قهراً براى مرد خانواده يك موجود بسيار گرانبها بوده ، چون تنها موجودى بوده كه احساسات جنسى و