2 . ارزش هر يك از عوامل
در ساختمان نهضت مقدس حسينى سه عنصر اساسى دخالت داشته است و مجموعاً سه عامل به اين حادثهء بزرگ شكل داده است . يكى اينكه بلافاصله بعد از درگذشت معاويه ، يزيد بن معاويه فرمان مىدهد كه از حسين بن على عليه السلام الزاماً بيعت گرفته شود . امام در مقابل اين درخواست امتناع مىكند . آنها فوق العاده اصرار دارند ، به هيچ قيمتى از اين تقاضا صرف نظر نمىكنند ، و امام شديداً امتناع دارد و به هيچ قيمتى حاضر نيست به اين بيعت تن بدهد . از همين جا تضاد و مبارزهء شديد شروع مىشود .
عامل دومى كه در اين نهضت تأثير داشته است و بايد آن را عامل درجهء دوم و بلكه سوم به حساب آورد اين است كه پس از آنكه امام به واسطهء درخواست بيعت در چنين شرايطى قرار مىگيرد كه از آن طرف اصرار و از طرف ايشان انكار است ، به مكه مهاجرت مىكنند . پس از يكى دو ماه اقامت در مكه ، خبر چگونگى قضيه به مردم كوفه مىرسد . آن وقت مردم كوفه به خود آمده ، امام را دعوت مىكنند . برعكسِ آنچه ما غالباً مىشنويم و مخصوصاً در بعضى كتب درسى مىنويسند دعوت مردم كوفه علت نهضت امام نيست ، نهضت امام علت دعوت مردم كوفه است . نه چنان بود كه بعد از دعوت مردم كوفه امام قيام كرد ، بلكه بعد از اينكه امام حركت كرد و مخالفت خود را نشان داد و مردم كوفه از قيام امام مطلع شدند ، چون زمينهء نسبتاً آمادهاى در آنجا