منطق اسلام
ولى از نظر اسلام رابطهء انسان و جهان از نوع رابطهء زندانى و زندان و چاه و درچاه افتاده نيست ، بلكه از نوع رابطهء كشاورز است با مزرعه « 1 » ، و يا اسب دونده با ميدان مسابقه « 2 » ، و يا سوداگر با بازار تجارت « 3 » ، و يا عابد با معبد است « 4 » . دنيا از نظر اسلام مدرسهء انسان و محل تربيت انسان و جايگاه تكامل اوست .
در نهج البلاغه گفتگوى اميرالمؤمنين عليه السلام با مردى ذكر شده است كه از دنيا مذمت كرده و على عليه السلام او را كه مىپنداشت دنياى مذموم همين جهان عينى مادى است مورد ملامت قرار داد و به اشتباهش آگاه نمود « 5 » . شيخ عطار اين جريان را در مصيبت نامه به شعر در آورده ، مىگويد :
آن يكى در پيش شير دادگر * ذمّ دنيا كرد بسيارى مگر
حيدرش گفتا كه دنيا نيست بد * بد تويى زيرا كه دورى از خرد
هست دنيا بر مثال كشتزار * هم شب و هم روز بايد كشت و كار
زانكه عزّ و دولت دين سر به سر * جمله از دنيا توان برداى پسر
تخم امروزينه فردا بر دهد * ور نكارد « اى دريغا » بر دهد
پس نكوتر جاى تو دنياى توست * زانكه دنيا توشهء عقباى توست
تو به دنيا در ، مشو مشغول خويش * ليك در وى كار عقبى گير پيش
چون چنين كردى تو را دنيا نكوست * پس براى اين ، تو دنيادار دوست
ناصر خسرو علوى كه به حق مىتوان او را « حكيم الشعراء » خواند و يكى از نكته سنجترين و مذهبىترين شعراى پارسى زبان است ، چكامهاى در بارهء خوبى و بدى جهان دارد كه هم با منطق اسلام منطبق است و هم فوق العاده عالى و زيباست ؛ شايسته است در اينجا نقل شود . اين اشعار در ديوان او هست و در كتاب جامع الحكمتين خويش نيز آنها را آورده است . مىگويد :
جهانا ! چه درخورد و بايستهاى * اگر چند با كس نپايستهاى
هامش
( 1 ) . « الدُّنْيا مَزْرِعَةُ الْاخِرَةِ » ( حديث نبوى ) . كنوزالحقايق ، باب دال .
( 2 ) . « الا وَ انَّ الْيَوْمَ الْمِضْمارُ وَ غَداً السِّباقُ » . نهج البلاغه ، خطبهء 28 .
( 3 ) . « الدُّنْيا . . . مَتْجَرُ اوْلِياءِ اللَّهِ » . نهج البلاغه ، حكمت 131 .
( 4 ) . « الدُّنْيا . . . مَسْجِدُ احِبّاءِ اللَّهِ » . نهج البلاغه ، حكمت 131 .
( 5 ) . نهج البلاغه ، كلمات قصار ، حكمت 131 . جملههاى بالا ضمن اين داستان آمده است .