در منطق اين كتاب شريف ، امام و حكمران ، امين و پاسبان حقوق مردم و مسؤول در برابر آنهاست ؛ از ايندو ( حكمران و مردم ) اگر بناست يكى براى ديگرى باشد ، اين حكمران است كه براى تودهء محكوم است نه تودهء محكوم براى حكمران .
سعدى همين معنى را بيان كرده آنجا كه گفته است :
گوسفند از براى چوپان نيست * بلكه چوپان براى خدمت اوست
واژهء « رعيت » عليرغم مفهوم منفورى كه تدريجاً در زبان فارسى به خود گرفته است ، مفهومى زيبا و انسانى داشته است . استعمال كلمهء « راعى » را در مورد « حكمران » و كلمهء « رعيت » را در مورد « تودهء محكوم » اولين مرتبه در كلمات رسول اكرم صلى الله عليه و آله و سپس به وفور در كلمات على عليه السلام مىبينيم .
اين لغت از مادهء « رعى » است كه به معنى حفظ و نگهبانى است . به مردم از آن جهت كلمهء « رعيت » اطلاق شده است كه حكمران عهدهدار حفظ و نگهبانى جان و مال و حقوق و آزاديهاى آنهاست .
حديث جامعى از نظر مفهوم اين كلمه وارد شده است ؛ رسول اكرم صلى الله عليه و آله فرمود :
كُلُّكُمْ راعٍ وَ كُلُّكُمْ مَسْؤلٌ ، فَالْامامُ راعٍ وَ هُوَ مَسْؤلٌ وَ الْمَرْأَةُ راعِيَةٌ عَلى بَيْتِ زَوْجِها وَهِىَ مَسْؤلَةٌ وَالْعَبْدُ راعٍ عَلى مالِ سَيِّدِهِ وَ هُوَ مَسْؤلٌ ، الا فَكُلُّكُمْ راعٍ وَ كُلُّكُمْ مَسْؤلٌ « 1 » .
همانا هر كدام از شما نگهبان و مسؤوليد ؛ امام و پيشوا نگهبان و مسؤول مردم است ، زن نگهبان و مسؤول خانهء شوهر خويش است ، غلام نگهبان و مسؤول مال آقاى خويش است . هان ، پس همه نگهبان و همه مسؤوليد .
در فصل پيش چند نمونه از نهج البلاغه كه نمايشگر ديد على در مورد حقوق مردم بود ذكر كردم . در اين فصل نمونههايى ديگر ذكر مىكنم . مقدمتاً مطلبى از قرآن يادآورى مىشود :
در سورهء مباركهء النساء ، آيهء 58 چنين مىخوانيم :
هامش
( 1 ) . صحيح بخارى ، ج 7 ، كتاب النكاح .