تسليم و خاضع نيستند . كلمهء
لا يَدِينُونَ
دينِ به معناى خضوع ( معناى دوم ) است .
« دِينَ الْحَقِّ »
همان معنى سوم را مىگويد ، يعنى لايَخْضَعونَ براى آنچه كه از ناحيهء خدا بر پيغمبرش نازل شده است .
ديگر اينجا يك دين جامع نيست ؛ در «
لا يَدِينُونَ
» دينِ به معناى دوم گفته شده و در «
دِينَ الْحَقِّ
» دينِ به معناى سوم ، چيز ديگرى نيست .
آيهء ديگرى كه اين كتاب ذكر كرده اين آيه است :
وَ قالَ فِرْعَوْنُ ذَرُونِي أَقْتُلْ مُوسى وَ لْيَدْعُ رَبَّهُ إِنِّي أَخافُ أَنْ يُبَدِّلَ دِينَكُمْ أَوْ أَنْ يُظْهِرَ فِي الْأَرْضِ الْفَسادَ
« 1 »
.
مىگويد فرعون به اطرافيان خودش گفت اجازه بدهيد ، بگذاريد ( يعنى رأى بدهيد ) كه من موسى را بكشم ، حالا او برود هرچه مىخواهد ربّ خودش را بخواند . چرا بكشم ؟ من مىترسم كه او دين شما را تغيير بدهد يا اينكه در زمين فساد به پا كند . [ نويسنده ] مىگويد : « اينجا وقتى مىگويد دين شما را تغيير بدهد ، يعنى مجموع اين مقررات و دستورهايى كه در اينجا هست . » اين درست معنى سوم مىشود ، معنىِ جامع نيست . يعنى فرعون و فرعونيها هم دينى داشتند كه عبارت بود از مجموعهاى از آداب و معتقَدات و عملياتى كه داشتند . به اينها « دين » مىگفتند . اين همان معنى سوم است و معنىِ جامع نيست .
إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ
« 2 »
.
اين همان معنى سوم را داراست .
- معنى اول نيست ؟
استاد : نه ، چون
الْإِسْلامُ
است : دين در نزد خدا اسلام است .
- تسليم شدن ؟
استاد : نه ، البته اگر اسلام به معناى تسليم شدن باشد ، اينجا آن معناى دوم مىشود ، ولى ظاهر اين است كه [ به آن معنا نيست . ]
- لغت « اسلام » آيا در آيات ديگر به معناى تسليم هم به كار رفته ؟
استاد : بله ، ولى اينجا وقتى مىگويد :
إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ
اصلًا معنا پيدا نمىكند [ كه بگوييم ]
هامش
( 1 ) غافر / 26 .
( 2 ) آل عمران / 19 .