اين راه وارد شويم كه هر چيزى كه جسم يا جسمانى است چون جسم متغير و متحرك است آن هم متحرك است ؛ نه ، ما به هر چيز كار نداريم ، ما به خود « طبيعت » به عنوان اينكه علت حركت جسم است كار داريم و مطلب را به اين صورت مطرح مىكنيم :
آيا اگر چيزى علت تغيير چيز ديگر شد خودش مىتواند ثابت باشد يا خودش هم بايد متغير باشد ؟
طبق برهان « علة المتغير » محال است علت متغير ثابت باشد . چيزى كه علت تغير است در چيز ديگر ، خودش هم بايد متغير باشد ، زيرا اين علت يا علت تامه است يا علت تامه نيست ؛ اگر علت تامه باشد علت تامهء تمام مراتب حركت است و در تمام مراتب حركت بايد اجتماع در وجود داشته باشد . پس طبق برهان « علة التغير متغير » قوهاى هم كه در « طبيعت » هست بايد متغير باشد . بعد نقل كلام مىكنيم به علتى كه تغير را در آن قوه ايجاد كرده است . اگر آن علت هم علت تغيير باشد باز آن هم بايد متغير باشد ، و آخرش بايد منتهى شود به متغيرى كه تغير در ذات اوست . پس بايد در عالم حقيقتى داشته باشيم كه تغير عين ذاتش باشد ، كه علت تغير آن [ شئ متغير ] نيست ، بلكه علت ذات آن است و آن را به نحو جعل بسيط جعل مىكند و تغير هم از آن انتزاع مىشود .
بنابراين محرك اول مفهوم ديگرى پيدا مىكند غير از آنچه كه فرنگيها تصور مىكنند . اينها خيال مىكنند كه مفهوم محرك اول و نياز طبيعت به محرك ماورائى به اين نحو است كه طبيعت يك دستگاه و يك سازمان است مانند كارخانهاى كه آمادهء كار است و فقط منتظر زدن يك دكمه است و نقش محرك اول نقش زنندهء دكمه است كه كارخانه را به راه مىاندازد و بعد خود كارخانه به كار ادامه مىدهد ، و در واقع محرك اول به ذاتى ساكن ، حركت و تغيير مىبخشد و علت حركت عارضى طبيعت است .
ولى محرك اول از نظر الهيون چنين مفهومى ندارد بلكه محرك اول به اين معنى محال است و دخالت ماوراءالطبيعه در طبيعت به اين نحو محال است كه مانند « انگشت زن پير » اين عالم را به حركت دربياورد . معناى محرك اول از نظر الهيون اين است كه او ذاتى را ايجاد و خلق مىكند كه عين تغير است و تمام تغيرات طبيعت به آن ذات برمىگردد نه اينكه محرك اول موجد حركت در آن ذات باشد ؛ و از اينجا روشن مىشود كه برهان محرك اول ، اگر به طور صحيح طرح شود ، سر از حركت جوهرى درمىآورد .
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 902
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٩٠٢