خودش ( ذاتاً ) « نيستى » مىشود ، بعد « شدن » مىشود و تمام اين دستگاه ديالكتيك با يك ضرورت ذاتى پيش مىرود . ماديين آمدند گفتند جريان طبيعت يك جريان ديالكتيكى است و از تركيب هستى و نيستى حركت به وجود مىآيد ، پس حركت ناشى از تضاد درونى است و حركت عالم از درون خود عالم توجيه مىشود نه از بيرون ، پس اينكه متافيزيك مىخواهد حركت را از بيرون و با محركى بيرونى توجيه كند و سراغ محرك اولى مىرود براساس اين است كه حركت را نيازمند به عاملى بيرون از خودش مىداند ، در صورتى كه ديالكتيك ثابت كرده است كه حركت مولود و معلول تضاد درونى خود اشياء است .
اين همان حرفى است كه قبلًا دربارهاش زياد بحث كرديم و گفتيم اين از مواردى است كه اينها نه تنها پوستههاى ايدهآليستى فلسفهء هگل را دور نريختهاند بلكه خيلى محكم به آن چسبيدهاند ، زيرا بىنياز بودن حركت از محرك بيرونى تنها با پوستههاى ايدهآليستى هگل و تطابق جريان واقع با استنتاجهاى عقلى جور درمىآيد ، چون در اين صورت است كه جريان خارج مانند ذهن ضرورى و بىنياز از علت است . ولى اينها در عين اينكه مدعى هستند پوستههاى ايدهآليستى هگل را دور ريختهاند ، مىخواهند آن را بگيرند .
اينها اگر پوستههاى ايدهآليستى فلسفهء هگل را دور بريزند ، ناچارند حركت را به نحوى توجيه كنند كه فلاسفهء قبل از هگل توجيه مىكردند . اينها مىگويند هر چيزى نقيض خودش را دارد . اگر مطلب مربوط به عالم عين شد ، بايد پرسيد بالفعل دارد يا بالقوه ؟ اگر بالقوه دارد ، آيا بالفعل شدنش عاملى دارد يا ندارد ؟ وانگهى ، خود تبديل شدن قوه به فعل نوعى حركت است ، پس تضاد از حركت به وجود مىآيد نه حركت از تضاد . وقتى يك شئ ضد خودش را در بطن خودش دارد و بعد اين ضد از صورت بالقوه به صورت بالفعل درمىآيد و نزاع و كشمكش بين آنها درمىگيرد ، وقتى كه از بالقوه بالفعل مىشود ، اين خودش نوعى حركت است ، پس تضادها ناشى از حركتهاست .
در عالم ذهن كه مفاهيم از يكديگر استقلال دارند اين حرفها قابل فرض است . ذهن انسان بسيارى از مفاهيم را تكثير مىكند در صورتى كه در خارج كثرتى نيست ، مثل جنس و فصلها در نوع . جنس كه از فصل جدا نيست و فصل هم از جنس . ذهن وقتى يك ماهيتى را به عالم خودش مىبرد آن را به مفاهيم زيادى تكثير مىكند . خود
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 868
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٨٦٨