دارد ، براى رسيدن به آن هدف نيازمند به اعتبار بعضى از امور است و تا اعتبار نكند نمىتواند به آن هدف خودش برسد . پس اعتبار كردن در وسائل است نه در اهداف ، و اعتبار وسيلهاى است براى رسيدن انسان به مقاصد خودش . مثلًاً انسان مىخواهد ازدواج كند و اين ديگر يك امر اعتبارى نيست بلكه به حكم غريزه يك هدف تكوينى است ، ولى از باب اينكه اين مطلب بايد يك ضابطه و قاعدهاى داشته باشد ، زوجيت را به نحو خصوصى اعتبار مىكند . پس همهء خلاقيتهاى اعتبارى ، خلاقيتهايى در زمينهء وسيلههاست . اما ارزشها : ارزش معنايش اين است كه اين شئ وجودش براى شخص نافع باشد . ارزش معنايش اين است كه اين شئ براى من قيمت دارد چون براى من مفيد است ، يا خودش عين [ فايده ] است براى من يا منشأ يك فايده است براى من . اما اينكه اين فايده فايده است ، ديگر مخلوق انسان نيست ، اين لازمهء ساختمان وجودى من است كه تكوينا به يك شئ نياز دارم و آن شئ ادامه دهندهء حيات من است ، و همين معناى مفيد بودن است . پس ارزش واقعى يك امرى است تكوينى نه يك امر قراردادى . در باب اخلاق هم قبلًا به صورت ترديد گفتيم : يا از آن جهت است كه انسان داراى يك مقام علوى است غير از اين مقام سفلى ، كه به حسب آن مقام علوى معانى اخلاقى واقعا كمال و فايدهء اوست ، پس انسان چون مىخواهد حركت بكند به سوى كمال واقعى و معنوى خويش ، حركت مىكند به سوى چيزى كه ارزش ذاتى براى او دارد ، و يا به قول آن آقايان [ معانى اخلاقى ] براى جامعه ارزش دارد نه براى فرد ، ولى در فرد دو « من » وجود دارد ، يك من فردى و يك من كلى ، و اگر انسان احساس تمايل به تعاون و احسان و مانند اينها مىكند خيال مىكند كه دارد براى ديگران كار مىكند ، باز هم براى « من » كار مىكند ولى نه من فردى بلكه من كلى .
مجادل به اينجا كه مىرسد و در واقع تلفيقى ميان مطالب ماركسيستى و اگزيستانسيا ليستى درست مىكند ( و مدعى هم مچش را نمىگيرد كه بگويد تو روى كدام اصول حرف مىزنى ، بلكه مىگويد : « صنعتى شدن به هيچ وجه باعث پيشرفت انسان نبوده ، انسان امروز فقط يك مقدار صنعت و تكنولوژى دارد كه آن هم اضطراب و تنهايى بشر را بيشتر كرده است » « 1 » ) آن وقت مدعى اشكال مىكند كه شما مىگوييد انسان رو به تكامل مىرود [ و حال آنكه ] در نهايت امر در صنعت و تكنولوژى پيش
هامش
( 1 ) . همان ، ص 46 .